Bình thường khi chụp ảnh, các nghệ sĩ thường thích ảnh tươi sáng, trong đó sự vật được hiện lên rực rỡ, đầy đủ. Thế nhưng, cũng có người lại thích sự vật tối và cho ra một loại ảnh gọi là ảnh kiệm sáng, ảnh sáng tối, ảnh tương phản hay đơn giản chỉ là ảnh tối. Khi mà mọi thứ dường như đều tối đen, chỉ có một phần được lộ sáng là các đường nét, hình khối hoặc đặc điểm độc đáo. Và đó chính là một thủ pháp nghệ thuật đặc biệt để thực hiện các thể loại ảnh ngoài đặc tả vẻ đẹp hình thể còn biểu lộ cảm xúc nội tâm và chiều sâu không gian.
Ảnh tối đã ra đời từ lâu, lấy cảm hứng từ lối phối sáng tối trong mỹ thuật Phục Hưng và Ba rốc. Khi ấy, các họa sĩ như Jacopo Comin, Michelangelo Merisi của Italia, Rembrandt van Rijn, Gerrit van Honthorst – Hà Lan và El Greco – Tây Ban Nha… đã dùng hiệu ứng chiaroscuro (chiar là sáng rõ và oscuro là tối đục) để cho cảnh vật lập lờ giữa hai luồng sáng tối, những điểm không cần thiết bị chìm trong màn đêm và những điểm cần thiết thì được lộ sáng, tạo nên kịch tính, sự cuốn hút cùng không gian ba chiều sống động. Họ đã thực hiện kỹ thuật này trong hàng trăm năm khi chưa có điện và lấy ánh sáng từ cửa sổ làm nguồn sáng chính cho tác phẩm. .
Đến nay, nhiếp ảnh đã học tập và cũng làm như vậy, chỗ nào cần đặc tả thì cho lộ sáng, chỗ nào cần che giấu thì cho chìm vào nền đen phía sau và vẫn dùng cửa sổ làm nguồn sáng hoàn hảo cho sáng tác. Ảnh tối cũng xuất phát từ lỗi kỹ thuật in ảnh – in quá đậm, khiến các chi tiết bị mờ và tạo ra các mảng đen trắng. Hai tác giả tiên phong về ảnh tối có lẽ là nghệ sĩ Bill Brandt và Don McCullin người Anh. Từ các năm 1930-60, Bill Brand đã có nhiều sáng tác biểu tượng về nước Anh, trong đó có những cảnh thanh bình như những ngôi nhà đen bóng như than. Don McCullin ngược lại khắc họa cảnh chiến tranh đầy đổ vỡ và bóng tối. Kế tiếp họ là hai nghệ sĩ khác của Mỹ: Ansel Adams và Edward Weston, cũng là hai người thành công nhất trong loại ảnh này và ở những năm cuối thập niên 80. Bằng các gam màu xám tối khắc họa sự mênh mông, kỳ vĩ của tự nhiên và vẻ gợi cảm, duyên dáng của cơ thể…
Khác với ảnh thông thường tránh bóng đổ, nhất là bóng đổ quanh mắt mũi và cổ, ảnh tối lại dùng bóng đổ mà đặc biệt là trường bóng (bóng đổ dài) như một yếu tố quyết định tâm trạng nhân vật. Cũng không cần nhiều ánh sáng tự nhiên hoặc nhân tạo và ngay trong quá trình sáng tác, người ta cũng luôn lựa chọn thời điểm, góc độ và cài đặt máy làm sao giảm thiểu số lượng ánh sáng nhất. Nếu ở ảnh thường, dùng tới ba điểm sáng gồm ánh sáng biên, ánh sáng hậu và ánh sáng tiền, những ánh sáng xung quanh làm cho vật trở nên rạng rỡ thì ở ảnh tối chỉ dùng mỗi một điểm sáng chiếu trực tiếp hoặc chiếu bên cạnh tạo độ tương phản, nói chung chỉ dọi sáng một góc. Thỉnh thoảng cũng có thể cho một nguồn sáng nhỏ ở phía sau đối tượng nhằm tạo ra vòng hào quang giúp đối tượng lung linh, huyền ảo. Ở ảnh thường, mọi người thường đưa vật ra ngoài sáng thì ở ảnh tối lại đưa ánh sáng vào thế giới của bóng đêm. Trong ảnh tối, các tông màu đen là nhiều nhất, ít điểm trắng và trung tính.
Do thiếu sáng nên ảnh tối luôn có đặc điểm là thiếu chi tiết và cho những hình thù kỳ quái. Thêm vào đó, bóng tối cũng làm vật và người trầm mặc, hắc hiểm. Trong ảnh, cũng có độ tương phản rất cao- một bên là sáng (trắng) một bên là tối (đen). Nếu ở ảnh thường dùng nhiều ánh sáng làm giảm độ tương phản thì ở đây lại tăng độ tương phản bằng cách giảm sáng, lấy tối. Với các ảnh đen trắng thì độ tương phản sẽ đạt tuyệt đối tôn thêm vẻ đối lập, kịch liệt như sự mạnh yếu, dày mỏng, nóng lạnh, vuông tròn, âm dương. Vì vậy, nhiều người rất thích ảnh tối có màu đen trắng, thường cài đặt máy hoặc trong khâu xử lý hậu kỳ chuyển sang hệ màu đơn sắc.
Là sự kết hợp giữa một bên là màu đen với một bên là màu trắng hoặc các màu rực rỡ, ảnh tối cũng mang lại một không khí và cảm xúc phong phú như nhiều loại ảnh hay gặp, song nếu ở ảnh thường là không khí hồ hởi, nhẹ nhõm thì ở ảnh tối là sự nặng buồn, u uất, ngoài ra tùy theo góc độ, sự cảm nhận ở người xem mà các nhân vật có lúc thì buồn, lúc lại vui, sợ hãi hay kiêu hãnh.
Kỳ lạ như vậy nhưng làm ảnh tối khá đơn giản. Nếu chụp ở trong nhà, chỉ cần một chỗ thật tối, đặt một ngọn đèn vừa đủ soi đối tượng hoặc dùng nguồn sáng là ánh sáng tràn từ ô cửa vào. Có thể dùng hai căn phòng ở cạnh nhau, một phòng tối hoàn toàn và một phòng sáng. Để nhân vật ở phòng tối và từ phòng sáng chụp sang. Nếu ở ngoài trời thì nguồn sáng rất đa dạng gồm ánh trăng, ánh sao, ánh mặt trời mới ló hay sắp lặn, ánh đèn đường – ô tô và đều chiếu trong khung cảnh mờ mịt như lúc bình minh, hoàng hôn, bầu trời u ám, dưới bóng cây, nhà cửa,… Ở những chỗ không thật tối thì cần một cái phông có màu xám đen, không vân, sọc nhằm khi lên hình sẽ có màu nền như ý. Cũng có thể chụp lúc trời nắng, nhưng để mặt trời chiếu thẳng vào vật và ở phía sau đặt một nền đen tuyền. Khi chụp ảnh, chỉ cần chiếu đèn một phía, chụp ở chế độ ISO thấp, càng thấp càng tốt, mà trung bình là ISO 100 vừa cho màu đẹp vừa không bị hạt. Đồng thời dùng khẩu độ hẹp và tốc độ chậm giảm sáng. Muốn ảnh không rung và không vụt sáng, thì dùng ba choạc cố định máy. Vì tông màu đen rất rộng nên tùy ý mỗi người có thể sáng tác ra nhiều ảnh khác nhau. Người có ảnh đen nhạt, người lại có ảnh đen kịt, người có ảnh đen trắng, người lại có ảnh đen- màu. Cùng một vật mẫu có thể cho ra ít nhất hai kết quả là đơn sắc và đa sắc.
Tuy nhiên, ảnh tối vẫn là một thử thách đối với nhiều nghệ sĩ dù là lành nghề lẫn nghiệp dư do đặc thù nghiêm ngặt. Nó yêu cầu người bấm máy phải có sự sử dụng tối thiểu, về ánh sáng thì sử dụng ít nhất ánh sáng, nhiều khi chỉ cần một tia sáng nhỏ thay vì cả một chùm sáng rộng và về sự vật cũng chỉ cần một vài chi tiết mỏng mảnh như nét bút thay vì cả một hình khối. Mục đích của ảnh tối không chỉ là giảm số lượng ánh sáng vào ảnh mà còn tiết chế ánh sáng có chọn lọc bằng tay, cũng như xê dịch đối tượng đến góc thích hợp mới bấm máy để nhấn mạnh đến chi tiết cần đề đạt, ngoài ra còn dùng bóng tối biểu thị xúc cảm, tư tưởng. Một điều quan trọng nữa là cho dù đó là chỗ đổ bóng thì vẫn phải có đủ chi tiết nếu không ảnh sẽ có vẻ bị thiếu sáng.
Các nghệ sĩ thường dùng ảnh tối nhằm thực hiện các loại ảnh chân dung, tĩnh vật và phong cảnh. Ở mỗi loại, nó đều là một công cụ, một phương pháp truyền đạt riêng, như ở ảnh phong cảnh, nó được dùng để khắc họa không khí lãng mạn, thanh bình đôi khi là cổ quái, nguyên thủy đưa con người trở về tự nhiên hoang dại. Ở ảnh chân dung hay tĩnh vật lại đặc tả vẻ đẹp thân hình, tôn vinh các đường cong, sự đầy đặn và đặc biệt như một phương tiện lột tả cảm xúc, tâm trí và những sức mạnh tiềm ẩn của cả người mẫu lẫn tác giả. Cũng vì thế, ảnh tối được áp dụng rộng rãi trong ngành giải trí và thương mại nhằm quảng bá hình ảnh người – vật. Nhờ nền tối và các điểm sáng gợi cảm, công chúng sẽ đến được với các nhân vật đang u buồn, thẹn thùng hay tức giận muốn thoát khỏi nghịch cảnh, hoặc đang có một niềm vui, sự phấn khích dâng trào. Đặt mình vào vị trí nhân vật, đánh thức ở họ sự thông cảm và chia sẻ. Với đồ vật thì bóng tối cũng tạo ra sự huyền bí khiến người xem tập trung vào các điểm chính của sản phẩm. Và như một sức mạnh lôi kéo, cổ vũ, thậm chí là khai trí cho những công chúng mà tác giả cần hướng đến.
Giới trẻ hiện nay rất thích chụp ảnh tối về chân dung tự họa bởi quan niệm cho họ một chiều sâu mới, một sự trưởng thành hơn với cả niềm vui lẫn nỗi buồn – một điều trái ngược với các bức ảnh thời nhỏ tươi sáng, vô tư và non nớt. Bình thường bóng tối sẽ đem lại một cảm giác êm ả – tịch mịch, song dưới bàn tay táo bạo của tuổi trẻ nó còn có thể chuyển tải nhiều lớp nghĩa bao gồm những xung đột và hành vi man trá. Chính vì vậy, người ta cho rằng muốn tạo ra các cung bậc cảm xúc đa dạng thì nhất thiết phải chọn ảnh tối.
Trên thế giới đã có nhiều nghệ sĩ thành công trong loại ảnh này. Chẳng hạn ở Mỹ là Bahman Farzad, Bill Gracey, Bryon Lippincott, Evan Leavitt; Anh: Lauren Tyler, Michael Freeman, Richard Horsfield, Rick Nunn; Pháp: Alain Baumgarten, Jean Lemoine, Jean Malnory, Jean-Michel Leclercq; Đức: L-Netz, Pascal Muller, Stefan Insam; Ấn Độ: Leroy Coutts, Ram Balmur, Vivek Kunwar; Chile: Dante Gonzalez; Hà Lan: Erwin Olaf; Italia: Gianluca Pistilli; Ba Lan: Pryzmat Obiektywizmu; Guadeloupe: Samyra Serin; Uruguay: Sasha Segade; Canada: Sean McGrath; Nga: Val Tourchin; Na Uy: Zetson…