Tổ ong lủng lẳng trên cành
Trong đầy mật ngọt ngon lành lắm thay!
Trong tự nhiên, có khoảng 20 nghìn loài ong, là những sinh vật có lợi đối với mùa màng và con người. Chúng thụ phấn cho hoa, điều hòa sinh thái và còn tạo nên những sản vật rất tuyệt vời, như mật ong, sữa ong chúa, nọc ong, phấn hoa, sáp, xi… vừa là món ăn bài thuốc vừa là nguyên liệu trong các ngành khoa học.
Loài ong nhỏ nhất là Trigona minima chỉ dài khoảng 2,1 milimét và lớn nhất là Megachile pluto chừng 39 milimét. Tuy bé bỏng, song các loài ong luôn là biểu tượng của những đức tính quý báu mà ta cần phải học tập như sự cần cù, kiên trì và đoàn kết, sống – lao động vì tập thể. Các con ong luôn làm tổ theo bầy trên cao hoặc trong những hốc cây, chẽ cây. Mỗi tổ ong, như tổ ong mật có từ vài trăm đến 40 nghìn con.
Hàng ngày, mỗi con ong phải bay đi kiếm mật nuôi thân, bầy đàn và ong chúa. Tuy chúng bay một mình song luôn liên hệ với nhau từ xa để không bị lạc. Chúng bay đi và về rất nhanh, với tốc độ trung bình 18 mét/giây, và đập cánh tới 230 lần/giây. Mỗi ngày, một con ong phải bay từ 70 – 80 kilômét và hút mật của chừng 200 bông hoa, song nó cũng chỉ thu được chừng một đến hai mililít mật trong cả quãng đời (dưới ba tuần). Để có được một lít mật, nó phải hút mật của 10 triệu bông hoa. Sau khi hút mật, con ong chỉ dùng một ít, còn đâu sẽ nhả vào trong tổ làm nguồn thức ăn dự trữ cho cả đàn, trước đó mật hoa sẽ được các tuyến trong cơ thể nó nhào lộn và bổ sung chất kháng sinh, men tiêu hóa và vitamin sau này sẽ chuyển hóa thành những giọt mật sóng sánh… kết tinh giống mỡ hoặc san hô. Một tổ ong thường chứa từ năm tới mười lít mật, và cứ ba đến sáu tháng lại cho thu hoạch.
.
Đến nay, theo kiểm định mật ong vẫn là thực phẩm tự nhiên có hàm lượng dưỡng chất cao nhất cũng là dược phẩm hữu hiệu nhất chữa lành các căn bệnh nhờ ong và thiên nhiên. Trong hàm lượng mật có tới 75% là đường glucose, fructose, khoáng chất và vitamin. Mật có hương vị từ thơm chua đến thơm ngọt, và cứ một gam mật cung cấp 3,3 calo lớn hơn nhiều so với các loại thực phẩm khác.
Từ xa xưa, dân gian ta đã biết dùng mật ong trong uống ngoài xoa tăng cường sức khỏe. Được biết, nếu hàng ngày uống mật ong pha với nước ấm hoặc trà mật ong, sữa chua mật ong sẽ nhuận tràng, lợi tiểu, liền sẹo, phòng viêm, chống nứt nẻ, trị bệnh răng nướu, chữa ù tai đau họng, dứt mỏi, dưỡng da, an thần, ngủ ngon. Ngoài ra, do mật có đặc tính làm ẩm và bôi trơn nên khi lấy mật xoa và tắm trong nước hoa cúc pha mật sẽ giảm các nếp nhăn, giúp thân thể săn chắc thơm tho. Vì mật ngọt hơn đường tới 20 – 30%, nên có thể dùng mật thay cho đường và bột ngọt trong các món ăn và nước uống. Khi nướng, có thể tẩm mật lên thịt làm món nướng chín vàng đẹp mắt.
Từ con ong, các bà nội trợ cũng làm được nhiều món ngon. Chẳng hạn như cháo nhộng ong bò vẽ. Đây là một loại ong to mập, nhiều nọc, dữ dằn song sợ lửa vì vậy chỉ cần hơ lửa là chúng sẽ chạy hết, lúc đó dễ dàng bóc tổ ong xuống thu nhộng. Bắc bếp đun một nồi cháo to bằng nước cốt dừa, thả rau cải, ớt chim, mắm và nhộng vào, ninh đến khi chín nhừ, thì múc ra bát ăn nóng. Hoặc như gỏi ong: Gỡ lấy ong non trộn với bắp chuối, rau răm, lạc rang và ăn sống. Hay ong non chấm mật: Gắp ong non chấm với mật, vo tròn như viên kẹo kéo ngậm đến khi cả con ong tan ra. Sau khi thu mật, người ta không bỏ tổ ong đi, mà đặt nó vào chảo nấu chảy thành sáp rồi để nguội làm nến thắp sáng hoặc bôi trơn dụng cụ.
Con ong còn cho nghề nuôi và lấy mật ong. Ở nước ta, có rất nhiều nơi nuôi ong, và khai thác mật nhiều nhất là các miệt vườn cây ăn quả: nhãn, vải, táo, cam, xoài… Người nuôi đóng sẵn cho ong những cái tổ bằng gỗ đặt trên mặt đất, khi lấy mật chỉ cần mang cái tổ đó đi dóc mật. Ngoài ra còn có nghề lấy mật ngoài tự nhiên, khai thác những tổ ong ở trên các ngọn cây, ví dụ như nghề lấy mật ong hoa dừa chẳng hạn. Những nơi trồng nhiều dừa như Bến Tre, Bình Định chính là quê hương của mật ong hoa dừa. Ong dừa sống trên những ngọn dừa, chuyên hút mật hoa dừa và làm tổ ở hoa quả và kẽ lá. Tổ của chúng to tới 60 – 70 centimét và chứa rất nhiều mật. Lấy mật ong hoa dừa không khó vì bầy ong ít nọc cắn không đau, chỉ vất vả ở chỗ thợ phải leo cao, nhiều khi tới hàng chục mét.
Khó nhất trong nghề lấy mật ngoài tự nhiên là lấy mật ong rừng. Thợ phải vào rừng, tìm nơi có suối hay nguồn nước và lần theo các con ong xà xuống uống nước để tìm tổ của chúng. Nghề lấy mật ong rừng đòi hỏi họ phải giỏi leo trèo, thậm chí phải liều lĩnh bởi nhiều khi tổ ong nằm ở xa hay sát vực thẳm.
Một nơi cho mật ong rừng quý là rừng tràm U Minh ráp giới tỉnh Cà Mau và Kiên Giang. Mật ong U Minh vàng óng, vị thanh nhờ ong hút mật hoa tràm trắng muốt. Để tiện lấy mật, thợ thường làm hộ ong những cái kèo gác lên cây, để chúng đến ở. Cứ đến mùa hoa tràm nở gọi là mua đi ăn ong là họ lại đi vào rừng cạy tổ lấy mật. Họ đốt lá dừa khô dí sát vào cái tổ khi bầy ong bay đi, sẽ bóc tổ, xẻ dọc cho mật chảy xuống và lấy thùng hứng.
Cả người nuôi lẫn người săn mật đều thu hoạch mật quanh năm ngoại trừ mấy tháng mưa vì mưa nhiều sẽ làm mật hoa bị loãng kéo theo mật ong loãng và nhạt. Thường mật ong rừng sẽ có màu đậm hơn mật ong nuôi vì nó chứa nhiều loại mật của các loài hoa khác nhau, cũng sánh hơn, không dễ tan chảy khi bị xối nước, hòa với nước.
Mọi người thường dựa vào nhiều tiêu chí để nhận biết các loại mật, từ đó dễ dàng đánh giá nó là mật thật hay giả. Hiện nay, các nhà sản xuất đã tạm thời phân chia mật ong thành bốn loại mật sau: mật ong non và mật ong già, mật ong vườn và mật ong rừng. Mật ong non là mật chưa đủ kỳ đã thu hoạch, nhiều nước nên chất lượng chưa cao, dễ bị lên men biến thành rượu và có vị chua. Ngược lại, mật ong già ít nước, giọt mật tròn dai, khi nhỏ vào bát nước thì lặn sâu và không tan, là loại mật chất lượng cao, đảm bảo dinh dưỡng và dược lý tốt nhất.
Mật ong vườn là loại mật của ong được nuôi từ nguồn mật hoa sẵn có trong vườn, mật có mầu đục và sẫm, vị ngọt đậm. Mật ong rừng là loại mật do ong hút mật hoa rừng nên hiếm quý hơn, và do ong hút được nhiều loài hoa dại nên hợp chất cũng phong phú hơn, mật có mầu trong hơi vàng, vị thanh. Nói chung, các loại mật đều tốt, nếu dùng nguyên chất sẽ phát huy hiệu quả y học cực cao vì không bị nhiệt độ hoặc các hóa chất phân hủy.
Dân gian thường thu hoạch mật ong vào cuối xuân tới hè, tương ứng với tháng ba tới tháng sáu hàng năm là thời điểm hoa nở rộ nhất và với một số hoa đặc biệt thì theo mùa của hoa đó. Riêng với ong nuôi bằng hoa nhãn, hoa táo hay hoa vải và một số hoa trồng khác thì có thể linh động hơn, liên tục hơn và lấy được nhiều lần hơn. Khác các sản vật khác, mật ong chân quý từng thìa, do trong một thìa chứa rất nhiều dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất và calorie. Ăn một thìa mật ong đủ no hơn ăn mấy thìa đường, mấy khúc mía, song độ ngọt trong mật ong với lượng đường trong đó lại rất tốt cho cơ thể vì không gây tiểu đường.
.
Ngoài mật ong, phấn hoa, nọc ong, nhộng ong, sáp ong và xi cũng là các đặc sản tự nhiên giàu dưỡng chất và chữa được nhiều bệnh. Trong đó sữa ong chúa là một thứ dịch ngon và bổ chứa tới 18% chất đạm, 17% chất đường và 5,5% chất béo cao hơn nhiều so với sữa bò (3,3% chất đạm, 4,6% chất đường và 4% chất béo). Nó được tiết ra từ các tuyến sữa ở các con ong thợ non từ ngày thứ tư đến ngày thứ 10 để nuôi ong chúa, giống như một chất kháng thể (bạch cầu) của động vật có vú giúp ong chúa cũng như các con ong được ăn sữa khỏe mạnh.