Khó có thể thấy một chiếc xe ngựa nào lại đẹp và sang trọng, hoa mỹ như chiếc xe, đồng thời là ngôi nhà lưu động Vardo của người Romani. Đây không chỉ là một nơi ở thường xuyên, đầy lãng mạn của mỗi gia đình, mà còn là một tác phẩm nghệ thuật để đời, cả về điêu khắc lẫn kim hoàn trên gỗ và thép, cũng như là những bức tranh vẽ tay, tô tay cầu kỳ, chủ đề phong phú. Nên thật không ngoa khi nói rằng đẹp mê ly xe ngựa Vardo.
Đẹp mê ly xe ngựa Vardo
Vốn là một dân tộc du mục khởi nguồn từ Ấn Độ xa xôi, người Romani đã đến Trung Nam Âu, châu Mỹ sinh sống và tạo nên một nét đẹp văn hóa đặc biệt, giàu chất thơ- nghệ sĩ. Đó là thích trang hoàng, bày biện, chơi nhạc và hơn cả là ở trong những ngôi nhà tựa như những cái kiệu hoặc cung điện được lắp bánh xe, cho hai hoặc nhiều tuấn mã kéo. Mới đầu, họ vay mượn kiểu nhà này từ một chiếc xe ngựa kéo, phục vụ biểu diễn của các nghệ sĩ xiếc tại châu Âu cuối thế kỷ 17, nhưng sau đó đã sáng tạo ra loại xe của riêng mình, xe ngựa Vardo, với nhiều trang trí cùng các khoang tiện ích ở trong và ngoài xe, nhằm cư trú lâu dài và rong ruổi khắp nơi, đúng như lối sống nay đây mai đó của cha ông. Và một trong các đặc điểm đổi mới, cách mạng nhất của họ là những cái bánh xe rất lớn của xe cộ, cho phép đi ở trên đường nhựa lẫn đường đất gồ ghề; xe cũng chỉ cần một hoặc hai con ngựa kéo (hay la hoặc lừa), đi nhanh hoặc thong thả tùy chủ.
Đẹp mê ly xe ngựa Vardo
Đến thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, người Romani đã chế được sáu kiểu nhà/ xe ngựa Vardo, gồm nhà Burton, nhà Reading, nhà Brush, nhà Ledge, nhà Bow top và nhà Open lot. Dù là nhà nào, chúng cũng có mái cuốn và một cái ống khói nằm bên trái, cho phép thoát khói và hơi nóng khi đun nấu, cùng nhiều ô cửa sổ, ô sáng trên mái hoặc ba phía. Đặc biệt có vô số mảng phù điêu, tranh vẽ chứa nhiều biểu tượng như ngựa, chó, sư tử, lân điểu, chim chóc, hoa lá, quả mọng… là những thứ gần gũi, gắn bó với người Romani hàng ngày và rất cầu kỳ, chi tiết, chúng đan dày suốt chiều dài ngôi nhà.
Đẹp mê ly xe ngựa Vardo
Sự giàu có của gia chủ được thể hiện ngay trên chính các tấm tranh, khắc vẽ càng nhiều càng giàu có ở xe ngựa Vardo. Cả tường lẫn tranh tượng, đồ vật nói chung tại đây đều có những màu sắc rất nổi bật, chủ yếu là vàng rực do được sơn, mạ, thếp, rát vàng lá. Ngoài ra, còn có đỏ, tím, xanh lam, xanh lá, nâu hồng cho thấy sự lộng lẫy- quý phái, kiểu hoàng gia. Khác với tường, mái xe thường có màu xanh dịu mát, giúp cho xe ngựa Vardo ẩn mình giữa đồi núi, cỏ cây, nhà cửa xung quanh mà không bị gắt hay lạc lõng. Khi đánh xe tới đâu, cảm thấy cần nghỉ ngơi hay phong cảnh trữ tình cần thưởng ngoạn, người ta sẽ rẽ vào đó, và từ trong nhà mở cửa sổ nhìn ra, hoặc bước ra ngoài, rải thảm sinh hoạt.
Xem thêm Đặc sắc nghệ thuật trang trí xe tải Pakistan
Đẹp mê ly xe ngựa Vardo
Nói chung, trong xe ngựa Vardo có các đồ đạc sau: một cái bếp đặt trên lò gỗ, thông với ống khói, giúp gia chủ nấu nướng, hong khô quần áo. Cái bếp này, giống ống khói, luôn nằm bên trái ngôi nhà khi nhìn từ cửa trước vào, do xe thường đi bên trái đường. Đối diện nó là các tràng kỷ, giường tủ, thường được bố trí nhiều tầng cho đa mục đích sử dụng. Có thể nói, nó có rất nhiều khoang, ô, ngăn, tam cấp để ở và chứa đồ. Song cái nào cũng rất kiểu cách, sang chảnh, gợi cảm giác vương giả. Do không gian nhỏ, lại chứa nhiều đồ, nên trong nhà cũng thấy nhiều đèn tường, gương soi, và ở một số xe ngựa Vardo trên mái còn có lỗ hổng, thông khí, ánh sáng- nhiệt độ, đồng thời là nhiều cửa sổ ở mạn trái và sau xe, cho ánh nắng chan hòa.
Cùng với nhà, mỗi xe ngựa Vardo còn có những chú ngựa kéo, và hôm nay là các loại ô tô, xe tải nhỏ mi ni. Mới đầu, người ta dùng khá nhiều loại ngựa, song dần dà trong vài thế kỷ đã lai tạo được các nòi chuyên kéo xe, thồ nặng, lại rất xinh đẹp như giống Gypsy Cob, Coloured Cob, Gypsy Vanner, Tinker Horse… cho xe ngựa Vardo. Các con vật này khá lùn, nhưng có bốn chân rất to, vững chãi, đi được trên mọi địa hình đồng bãi, và còn rất nhẫn nại, duyên dáng với nhiều màu lông, đốm đẹp. Xe thường gắn song mã, cá biệt tứ mã, và thi thoảng độc mã. Sau khi rảnh việc, đàn ngựa sẽ được thả cho đi ăn cỏ gần đó, và chạy về theo tiếng gọi của gia chủ.
Đẹp mê ly xe ngựa Vardo
Hiện giờ, người Romani đã ít dùng dần nhà xe ngựa kéo Vardo. Có lẽ bởi vì cuộc sống ổn định, nhất là quá trình đô thị hóa, đường xá chật hẹp, đông nghịt, không còn phù hợp nhiều với Vardo nữa!. Chỉ có một số người dân còn ăn ở, qua lại bằng xe ngựa Vardo, mà chủ yếu là ở nông thôn và vùng ven nội. Ngày xưa, không dùng tới xe ngựa Vardo hoặc khi chủ nhân mất, người ta sẽ đốt nó thành tro, sau khi cái xe đã chở người này hoặc bạn bè, thân quyến đến nơi an nghỉ vĩnh hằng. Tuy nhiên, đến nay vì giá trị nghệ thuật, văn hóa, lịch sử to lớn, nhiều chiếc xe ngựa Vardo bỏ không thường được hiến tặng cho các bảo tàng và galery mỹ thuật. Cũng có nơi lại mở dịch vụ cho thuê xe ngựa Vardo để phục vụ du lịch, cưới hỏi, quay phim, chụp ảnh, giới thiệu phong tục- tập quán độc đáo ở địa phương.