Ẩm thực từ xa xưa đã gắn liền, thiết yếu trong cuộc sống mỗi người. Dân gian thường nói: Có thực mới vực được đạo. Ở nước ta, có khá nhiều câu ca dao, tục ngữ, hò vè chung quanh chủ đề này vừa nói đến ẩm thực vừa nói tới ân tình.
Từ bao giờ, trai gái đã biết tỏ tình qua ẩm thực, mời gọi nhau tìm về những vùng quê là quê hương của một trong hai người để cùng thưởng thức món ngon và cảm nhận tri ân:
Muốn ăn cơm trắng cá trê/ Về làng An Thái hái chè cùng anh.
Ở đây mía ngọt cam thanh/ Tìm trai xứ Quảng mà thương cho rồi.
Gạo sông Tiền trắng như bông bưởi/ Em lấy chồng về đó sướng thân.
Các bạn trẻ cũng thường bộc lộ lòng mình trực tiếp qua các món ăn đang dùng:
Phải đâu chàng nói mà xiêu/ Tại niêu cá bống tại siêu nước chè.
Yêu anh nấu cháo lá đề/ Nấu chè ngải cứu, pha trà râu ngô.
Thương em vì cá trích ve/ Vì rau muống luộc vì mè trộn măng.
Thấy cô gái hay e thẹn vì chiều cao cân nặng, chàng trai liền an ủi bằng một câu nói vui:
Bé nhưng mà bé hạt tiêu/ Bé cay bé đắng bé xiêu lòng người.
Khi đôi bạn thật sự đến với nhau, lời tỏ tình mạnh mẽ hơn:
Cầm tay anh như ăn bì nem cuốn/ Tựa lưng em như uống chén rượu ngâm.
Rồi hai người buông lời thề hẹn:
Rủ nhau xuống biển mò cua/ Đem về nấu quả mơ chua trên rừng/ Em ơi chua ngọt đã từng/ Non xanh nước biếc xin đừng quên nhau.
Tay bưng chén muối đĩa gừng/ Gừng cay muối mặn ta đừng quên nhau.
Những buổi đi xa, chàng trai luôn nhớ về những món ăn quê hương và hình bóng người yêu:
Anh đi anh nhớ quê nhà/ Nhớ canh rau muống/ Nhớ cà dầm tương/ Nhớ ai dãi nắng dầm sương/ Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao.
Với tư tưởng môn đăng hộ đối, nhiều cha mẹ thường ngăn cản con trẻ yêu nhau. Vì gia cảnh chàng trai nghèo khó, bị nhà gái hắt hủi, anh không dấu được nỗi đau xót:
Sớm mai anh ngủ dậy/ Anh xách cái rựa quéo/ Anh lên núi hòn quẹo/ Anh đốn cây còng queo/ Anh than cha mẹ anh nghèo/ Đũa tre yếu ớt đâu dám khều mâm son
Nhưng, vì tình yêu đôi bạn đã liều lĩnh vượt qua khuôn phép để bên nhau:
Muốn ăn cơm trắng cá kho/ Lén cha lén mẹ lên đò thăm anh.
Muốn ăn bông súng mắm kho/ Trốn cha trốn mẹ xuống đò theo em.
Đói lòng ăn một quả sim/ Uống lưng bát nước đi tìm người thương.
Là người phụ nữ, cô gái luôn mong ước sẽ có được một cuộc sống sung túc, một tấm chồng như ý, hợp với mình cũng vừa lòng cha mẹ, thi thoảng chị lại nhắc nhở động viên:
Mẹ mong gả thiếp về đàng/ Sẵn bông bí luộc rau hường nấu canh/ Lợn gà chạy nhảy tung tăng/ Cơm kia đầy rá, đầy nồi cá kia.
Nói thì nói vậy nhưng hai người vẫn quấn quýt tình cảm:
Bữa cơm có cá cùng canh/ Anh chưa mát dạ bằng anh thấy nàng.
Và luôn vui vẻ cho dù bữa cơm đạm bạc:
Cơm trắng ăn với khô khoai/ Chồng hòa vợ thuận ăn hoài quên lo.
Râu tôm nấu với ruột bầu/ Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon.
Người vợ vẫn luôn lo lắng, tất bật để có những bữa cơm ngon cho chồng:
Yêu chồng nấu cháo le le/ Nấu canh thiên lý nấu chè hạt sen.
Đốt than nướng cá cho vàng/ Lấy tiền mua rượu cho chàng uống chơi.
Buổi chiến tranh chồng phải đi lính, không biết bao giờ gặp lại, chị vẫn ở nhà thủ tiết nuôi con chờ đợi:
Trái bòn bon trong tròn ngoài méo/ Quả sầu riêng trong mịn ngoài gai/ Em thương anh ít nói ít cười/ Ôm duyên ngồi đợi chín mười con trăng.
Hiền dịu, nhẫn nhịn là thế nhưng khi thấy chồng “ba lăng nhăng”, chị cũng nổi cơn ghen:
Ớt nào mà ớt chẳng cay/ Gái nào mà gái chẳng hay ghen chồng.
Đôi khi còn phản kháng:
Đói lòng ăn nắm lá sung/ Chồng một thì lấy chồng chung thì đừng.
Nhưng vì “sự đã rồi” chị đành để chồng:
Đầu năm ăn quả thanh yên/ Cuối năm ăn bưởi cho nên đèo bòng.
Trong thâm tâm người vợ vẫn cố gắng nhằm thay đổi bản thân và cả việc nấu nướng chiều chuộng để anh lại yêu:
Măng chua nấu với gà đồng/ Ăn xong một mẻ xem chồng về đâu.
Thế nhưng tính trăng hoa của đàn ông không dễ sửa đổi, thấy gái đẹp lại quên vợ, món ăn ngon quên món nghèo nàn:
Buổi chợ đông con cá đồng anh chê nhạt/ Buổi chợ tan con tép bạc anh cũng khen ngon.
Gặp buổi bị hắt hủi, chị giận dỗi:
Rau răm hái ngọn còn tươi/ Lắng nghe anh nói mấy lời mà cay/ Kể chi những chuyện trước đây/ Lòng em tưởng những núi này non kia.
Dù vậy, vẫn tính dịu hiền chị tiếp tục xuê xoa:
Chàng ơi giận thiếp mà chi/ Thiếp như cơm nguội nhỡ khi đói lòng.
Có nhiều buổi, anh không rượu chè thì cũng vui, đàn đúm bạn bè đến nỗi:
Một ly nhâm nhi/ Hai ly uống cạn/ Ba ly va chạm/ Đánh vợ chửi con.
Nhưng không phải đã mất hết lý trí, anh cũng biết hối lỗi:
Tay cầm bầu rượu nắm em/ Mải vui quên hết lời em dặn dò.
Bao giờ cũng vậy, trước xích mích vợ chồng, dân gian luôn có cách hòa giải:
Dẫu rằng chồng rẫy vợ chê/ Ăn khoai Nội Bái thì về với nhau.
Khoai ở đâu cũng có, mát lành, no lâu, dễ kiếm, ăn xong đều vui vẻ. Vợ chồng tình nghĩa thì những va chạm chỉ là việc nhỏ, cuối cùng vẫn gắn bó thắm thiết.
Thấm nhuần đạo lý trung hiếu làm đầu, con cái phải biết hiếu thảo, hết lòng chăm sóc cha mẹ, nên nhiều người con dù độc thân hay có gia đình đều canh cánh:
Trời mưa cho ướt lá dừa/ Cho tươi riếp, cải cho vừa lòng em/ Cho em hái đọt rau dền/ Nấu tô canh nấm dâng lên mẹ hiền.
Kho tiêu kho ớt kho hành/ Kho ba lượng thịt để dành cha ăn.
Ba tiền một khúc cá ngon/ Cũng mua bằng được mà nuôi mẹ già/ Đói lòng ăn đọt chà là/ Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.
Ngoài cha mẹ đẻ, nhiều người con cũng đối xử với cha mẹ chồng, vợ rất hiếu thuận.
Nàng dâu khôn lanh nấu canh luôn ngọt/ Canh sôi hớt bọt thêm ớt rắc tiêu/ Mẹ chồng cay đắng đủ điều/ Cha ghét cứ ghét, chồng chiều cũng vui.
Công anh làm rể có tài/ Một mình ăn hết mười hai vại cà/ Giếng đâu thì dắt anh ra/ Kẻo mà anh chết theo cà nhà em.
Tuy e ngại nhà chồng chê trách, nhưng nhờ đảm đang và khéo léo nàng dâu luôn giữ được sự êm ấm. Để làm vui lòng nhà vợ, chàng rể thường chịu cảnh nghe gì cũng gật nói chi cũng ừ, mâm cơm dọn ra đơn giản chỉ có cà và muối vẫn ăn ngon lành…