Trong văn học nghệ thuật, người cá là những chủ nhân của biển, vực sâu trên thế giới. Họ ở dưới nước song sau khi bơi lội, muốn vui chơi, nghịch ngợm cũng thường ngoi lên mặt biển, phơi mình trên những gềnh đá lô xô, hắc hiểm hoặc thậm chí lên bờ đi dạo với đôi chân trần cực kỳ yếu ớt, loạng choạng, thế nhưng vì khéo che đậy nên không bị phát hiện.
Người cá có khá nhiều tên gọi, từ Siren trong thần thoại Hy Lạp, cụ thể là câu chuyện Những chuyến phiêu lưu kỳ thú của Odyssey tới Selkie trong thần thoại Na Uy với Truyền thuyết Những người canh giữ cổng đại dương hay Mermaid trong cổ tích Âu châu, đặc biệt là truyện Nàng tiên cá của Hans Christian Andersen… Dù là ai, đây cũng là những sinh vật nửa người nửa cá với thân hình uyển chuyển, quyến rũ cùng giọng hát ngọt ngào, mê ly. Thường họ có một cái đuôi dài tới hàng mét, giúp bơi lội và cài dắt muôn loại trang sức, gồm ngọc trai, san hô, tảo biển, vàng bạc làm họ trở nên lộng lẫy, yêu kiều. Tuy vậy, có một kiểu người cá, mà nam giới không có đuôi; chưa hết nam nữ đều có thể lên cạn sống lâu có khi tới gần trăm năm, rồi mới về biển; còn theo thông lệ, cứ hai mùa xuân hè, từng bầy trai gái lại tung tăng trên sóng dạo chơi, du di tới một khu nghỉ mát của riêng họ, hòn đảo Hildaland, nằm bí ẩn cuối trời. Nhân đó, họ cũng bắt cóc các ngư dân mang về làm chồng hay vợ của mình tại hòn đảo ấy với ước vọng muốn thật sự thành người. Họ chính là người Finfolk hay Finnfolk trong huyền thoại Celt và của quần đảo Orkney- Scotland- Anh.
Theo Phúc Âm Kells, một thủ bản minh họa Phúc Âm bằng tiếng La tinh, từ xa xưa trên bảy biển đã có người Finfolk, những phù thủy biết điều khiển mưa gió, bão tố, thủy triều và là cha mẹ của những nàng tiên cá Mermaid, những chàng tiên cá Mermen. Hay nói cách khác, họ là tổ tiên của người cá do vừa là người vừa là cá, sinh vật lưỡng cư và là những kẻ biến hình thuộc một chủng tộc đen tối đến từ Finfolkaheem, kiểu như thành phố Atlantic dưới biển và chuyên thực hiện những chuyến hải trình dài, đổ bộ từ vực sâu của đại dương mênh mông, quê hương họ tới quần đảo Orkney, xứ sở của loài người. Lúc đó, khi ngoi lên mặt nước, những đàn ông Finfolk thường đổi dạng từ gớm ghiếc thành những ngư dân dễ coi, chèo thuyền trên biển và có thể lao đi từ đảo này sang đảo kia chỉ trong chớp mắt. Thỉnh thoảng họ cũng lên bờ, đóng giả dân thường, len lỏi vào các phố xá, tìm hiểu đời sống con người vì thế càng muốn thành người hơn.
Tựu chung, nam giới Finfolk cao gầy, nghiêm nghị, có vẻ dữ dằn, cá biệt có người lực lưỡng, cơ bắp song như đã nói, họ đã có đôi chân ngay từ khi ở dưới nước và chúng thường mọc nhiều vây, nhưng khi lên bờ thì tiêu tán hết, khô lại thành các hoa văn, hình vẽ. Ai nấy đều có nhiều phép thuật, như hô mưa gọi gió, biến mọi thứ xung quanh thành vô hình nhằm che đậy tung tích. Họ cũng hay đi theo đàn, ùn ùn như vũ bão và được tin rằng thường xuất hiện cùng lúc với những cơn bão ầm ĩ, những tiếng mưa, gió giật, sóng đánh ngoài biển hoặc những tiếng động đó chính là tiếng thét của họ. Có người còn nhìn thấy những đội tàu ma quỷ của người Finfolk thoắt ẩn thoắt hiện trên biển, tuy nhiên khi bão tan, chúng đều lặn mất tăm. Người ta cho rằng, Finfolk làm ra giông tố như vậy để bắt người với thủ đoạn đem sóng nhấn chìm thuyền chài hoặc dùng dao đục lỗ ở dưới đáy tàu làm tàu chìm và để chống trả, dân chài thường vẽ một hình thánh giá trước mũi thuyền, khiến họ bỏ chạy. Ngược lại, phụ nữ Finfolk rất đẹp, dịu dàng, hay ca hát, làm đỏm như ngồi vuốt tóc trên biển. Họ cũng thường hiện lên trong những khung cảnh thanh bình, thơ mộng, khi cất tiếng nói thì ngân nga tựa tiếng chim. Nữ giới Finfolk có biệt tài tiên đoán, thôi miên. Họ cũng là sinh vật sống lâu nhất trên cạn ở cùng người. Tuy không mặc áo song những cái vây luôn bao phủ họ như một bộ trang phục dày, thướt tha, cũng giúp họ đứng trên bờ không bị nhận ra bởi người thường, thậm chí còn được khen ngợi sặc sỡ, quý giá. Thế nhưng, nếu thiếu bộ trang phục này, họ sẽ bị lộ ra một nhược điểm khác người, đó là phần thân dưới là một đuôi cá. Từ nhỏ, khác bé trai, bé gái Finfolk đều có đuôi cá và chưa biến được thành chân ngay cho tới tuổi “cập kê”, khi ấy cô bé cần phải lên bờ lần đầu để hóa thành người. Bù lại, có rất nhiều vây vi quấn quanh eo cô buông xuống như một chiếc đầm dạ hội và cho phép cẩn đính vô số ngọc trai, đồng xu lấp lánh, có thể làm sáng cả một góc biển.
Ở tuổi đôi tám, các thiếu nữ Finfolk là những tiên cá đẹp nhất trần gian, với mái tóc vàng bồng bềnh, làn da trắng muốt, môi đỏ và một cái đuôi sặc sỡ muôn màu, thế nhưng sắc đẹp đó không tồn tại mãi mãi nếu họ không lấy người, cũng như lấy người rồi mà người ấy mất thì nó sẽ phai tàn. Điều này không chỉ xảy ra với nữ mà nam cũng vậy, nếu thiếu người, dung nhan của họ cũng xuống cấp. Vì thế, cả trai lẫn gái Finfolk khi đến tuổi trưởng thành đều tìm một ý chung nhân trên cạn, có thể là họ lên bờ chung sống, có thể là họ lôi hẳn người ấy xuống biển. Về lý, các Finfolk phải lấy nhau, song nếu thế họ chỉ là người cá, sống một cuộc đời lặng lẽ dưới vực thẳm và không giống hầu hết các loài thú có vú, họ sẽ già nua một cách dị kỳ theo kiểu sâu bướm, lúc thì cực đẹp, lúc thì cực xấu. Vì thế, có tranh vẽ người cá mang những cánh bướm, tuy nhiên còn tùy lúc, đó là bướm đêm, bướm ngày hay con ngài.
Khi lấy một Finfolk, nàng tiên cá sẽ tự già đi, sự xấu xí tăng dần cho đến khi trở thành bà lão. Theo truyền thuyết Orkney, trong bảy năm sau cưới Finfolk, nàng sẽ già đi 20 tuổi so với người ở trên cạn, bảy năm tiếp sẽ không đẹp bằng bất cứ ai trên cạn và bảy năm sau thì như một cụ bà 90. Điều này một phần là do sinh học, phần nữa vì người chồng Finfolk thường thô bạo, không chiều chuộng họ so với nam nhân trên mặt đất. Ở với người, họ là các tiên nữ tuyệt vời song ở với đồng loại, họ chỉ là họ và thường bị chồng đưa lên bờ để học cách dệt vải, may vá, kiếm các thức ăn, tiền tệ, nhất là các đồng bạc trắng là các tác phẩm điêu khắc tinh xảo, hiếm quý không có ở dưới biển. Các tiên nữ lên bờ do vậy thường trốn luôn sau khi mê hoặc được một chàng trai ngư phủ. Các cô gái khác cũng lên bờ để dẫn dắt các thanh niên này xuống biển. Khi ở trên bờ, Finfolk nữ sẽ nuôi một con mèo đen và khi cần, biến nó thành một chú cá đưa tin, giữ liên lạc với biển. Để lôi cuốn một người, các nàng cần bỏ đi đuôi cá, cũng có thể biến nó thành các con vật, cây cỏ, trang phục hấp dẫn, cùng với sắc đẹp và giọng hát say đắm, khiến người ta tiến gần và rồi bị mê mẩn, quên đi mọi thứ. Dọc bờ biển Scotland, có rất nhiều mỏm đá chênh vênh được tin là chỗ nghỉ ngơi, lên bờ của mỹ nhân ngư. Chỗ ấy ngoài hình thù ngoạn mục, như các động tiên, lâu đài, chim thú còn có những đợt sóng xô gợi cảm, dào dạt cho thi hứng muốn khám phá thiên nhiên. Với niềm khát khao cái đẹp, sự thân thiết với các tạo vật đáng yêu, các chàng trai vô thức đi theo Finfolk nữ, để họ đưa tới vương quốc Finfolkaheem hoặc Hildaland.
Finfolkaheem là nơi ở chính của người cá trong suốt mùa đông khi trên mặt biển đóng băng vì dưới âm độ. Nơi này tuy vậy luôn ấm áp, trái ngược vị trí dưới vực sâu, cũng luôn rực sáng nhờ những hào quang lung linh tỏa ra từ rong biển, tôm cá. Khắp nơi đâu đâu cũng thấy vườn tược đa sắc, cung điện nguy nga, gồm những tháp cao vòi vọi bằng pha lê, đá quý và dưới chân chúng là núi châu đồi ngọc. Mỗi gian phòng, khu vực còn được ngăn cách bởi những bức rèm đung đưa, vừa tạo vẻ khêu gợi, huyền bí vừa là nơi trú ẩn, nghỉ dưỡng muôn loài. Đối lập, Hildaland lại là nơi ở mùa hè của Finfolk. Nó cũng có một phần dưới nước, nhưng đa số nổi dềnh trên biển và là một thiên đường trữ tình, nơi người Finfolk thường dùng làm chỗ tập đi, chạy nhảy, nô đùa như người; họ cũng học cách đan lát, lấy vỏ cây, hoa cỏ làm xiêm áo diêm dúa. Tuy là một hòn đảo nhưng Hildaland luôn được giấu kín và về từ vựng có nghĩa là vùng đất khuất nẻo, chốn an lạc của những yêu tinh cùng những sinh vật thần thoại khác mắt người không thấy. Đảo nổi này rộng bao la, bát ngát song được phù phép tàng hình trước mọi tàu thuyền, thời tiết. Tuy nhiên, đôi khi nó cũng bị lộ thiên vì theo lời kể của các thuyền viên, thỉnh thoảng họ vẫn thấy một đảo xa lạ đâu đó sau lớp sương mù Orkney. Thế nhưng, hiếm ai tới được đấy, ngoại trừ chàng Willie Norn. Vì các Finfolk sẽ làm bão tố gây đắm thuyền và cản trở bất kỳ ngư dân nào dám xâm phạm vùng biển cấm.
Theo truyện, Annie Norm là một thiếu nữ bị bắt cóc để làm cô dâu bởi một Finfolk. Cả làng nghĩ rằng, gia đình cô sẽ không còn được gặp cô nữa. Thế nhưng, bẵng đi một vài chục năm, anh trai của cô là Willie Norn, một lần lạc đường khi về quê hương bỗng thấy trong màn sương đẫm có tiếng hát thiết tha của một cô gái và bảo thuyền theo. Ai nấy đều sợ song vì tò mò mà cố gắng xuyên sương và kết quả là họ đã tới Hildaland, với trước mặt là cả trăm thiếu nữ xinh đẹp có đuôi cá lả lướt. Willie Norn nhận ra em gái, lúc này vẫn trẻ măng và còn biết phép thuật, sau khi cho thủy thủ đoàn ăn uống thì tiễn họ ra về bằng cách vẫy tay một cái sương tan, vẫy tay hai cái thuyền bay tới nhà. Tuy nhiên, họ vẫn phải để lại một chàng trai chưa vợ cùng một nắm bạc cho người Finfolk do người cá rất thích cắc bạc. Từ đó, làng của Willie Norn biết cách thoát khỏi các vụ bắt cóc bởi người Finfolk bằng việc ném ra sau những đồng xu bạc, vì giữa lựa chọn một người trên cạn và một đồng xu lấp lánh, Finfolk sẽ chọn đồng xu, có lẽ vì họ thích làm đẹp hơn và dù sao họ vẫn rất đẹp, phong độ cho dù phải sống dưới biển và sống đến vài trăm tuổi nên có khá nhiều cơ hội gần người.
Lý giải tạo sao lại có người Finfolk, mọi giải thích đầu tiên có lẽ đều phát khởi từ tôn giáo, khi người xưa cho đây là sáng tạo của Thiên Chúa, sự công bằng trên thế giới của Ngài khi có người trên cạn thì phải có người dưới nước. Đặc biệt dân gian còn xây dựng nó dựa trên cây sự sống, cho rằng vạn vật đều bắt nguồn từ một đại thụ ngoài biển. Ẩn trong cuốn sách tuyệt vời Kells, có một bức vẽ khắc họa Finfolk tựa như một thân cây thẳng đứng, hình người với những cái rễ chính là đôi chân, những vây vi chính là quần áo ken dày trên thân thể, phản ánh sự gắn kết mật thiết giữa người- cây cối và nước. Theo các sử gia, người cá Finfolk có lẽ là sự tưởng tượng về người Finnar, những cư dân Scandinavia đầu tiên mà một nhóm nay là người Saami của những người Orkney, nói rộng là người Scotland đã từng tiếp xúc với họ. Do Finnar là những người rất giỏi đi biển, đóng tàu, họ chuyên sống trên biển bằng nghề đánh bắt, nay đây mai đó thoăn thoắt và do giỏi kiểm soát gió và sóng đã được xem là người có phép thuật di chuyển và kiểm soát thời tiết. Ngoài ra, họ còn ăn mặc rất sặc sỡ, màu mè và những thầy phù thủy có nhiều trang phục, trang sức kỳ lạ giúp hóa trang như biến hình. Tuy nhiên, phần lớn giải thích người Finfolk là do sự lai ghép giữa người và hải cẩu hay cá lớn mà ra do trong quá khứ hàng nghìn năm, cổ nhân thường săn hải cẩu, lấy da để mặc và việc họ khoác hay cởi tấm da khỏi người cho ra những câu chuyện thú vị về người cá. Dù sao chúng cũng phản ánh mong muốn sâu xa của chúng ta là muốn khám phá thế giới dưới nước, một nơi chưa được sáng tỏ. Bất kể nguồn gốc, câu chuyện mỹ nhân ngư là gì, mọi thứ đều thu hút trí tưởng tượng của độc giả, khơi dậy tình yêu đối với biển, đại dương và những sinh vật nổi trôi trong đó, thôi thúc suy ngẫm về sự tồn tại mỏng manh của sự sống, những sinh vật kỳ ảo có thể có dưới biển và những bí mật mà chúng nắm giữ.
Hôm nay, không ai sợ Finfolk, ngược lại còn thích làm Finfolk. Có rất nhiều trung tâm giải trí, nghỉ dưỡng ven biển có tranh ảnh, màn diễn người cá, trong đó các vận động viên bơi lội sẽ đóng vai các chàng hoàng tử, công chúa dưới thủy cung để bơi lội dưới nước phục vụ du khách.