Cờ Senet của Ai Cập
Chơi cờ từ xưa đã là một thú vui để giao tiếp, rèn luyện trí óc và tìm cách xử lý các xung đột, cũng như cảm thụ được sự thắng thua, hơn thiệt để mà rộng lòng trắc ẩn, dễ tha thứ và dung hòa với mọi người hơn, cho dù mình là vương tôn, quý tộc. Đối với các nhà nghiên cứu, cờ còn là toán học, thủ thuật, nhất là chiến lược trong cuộc sống lẫn ngoài sa trường để có thể quan sát biết người biết ta, dự đoán kết quả, hiện tượng. Do đó, tất cả các nền văn minh cổ kim đều dùng tới cờ, xem đây như một mô hình thu nhỏ của đất nước, con người, các hoạt động và tình huống thú vị.
Một số loại cờ trên thế giới
Được biết cờ đã ra đời từ hàng nghìn năm trước, và mỗi nơi lại học nhau một chút để có các phương thức dàn dựng, kiểu chơi đặc sắc, song tựu chung đều cần một bộ con cờ gồm vua chúa, tướng lĩnh, sĩ tốt, xe ngựa, pháo mã hoặc những gì tương tự, di chuyển trên các ô, vạch kẻ đặc biệt dành cho chúng. Dù chưa nắm rõ được luật chơi cổ đại, nhưng qua nhiều mảnh ghép cổ vật cùng các khắc họa, giải thích kèm theo, hiện giờ các học giả vẫn có thể tái thiết lại từng trò chơi để thi đấu như xưa. Và một trong những môn cờ lâu đời nhất trái đất, hãy còn thấy ở nhiều tranh vẽ, sách vở và được chơi đến tận hôm nay là cờ Senet của Ai Cập cổ đại. Nó đã có từ thời tiền triều cho tới triều đại thứ nhất của Ai Cập xưa cách đây 5.500 năm. Là thú vui giải trí của hoàng gia, nó cũng là một hoạt động trong tôn giáo thờ phụng bách thần ở nước này. Cụ thể Senet được coi là một hành trình của những linh hồn (ka) đi về bên kia thế giới hay đồng cói trong tín ngưỡng, và được miêu tả khá rõ ràng trong Cuốn sách người chết, là những chỉ dẫn rất chi tiết để một người có thể lên thiên đường nếu đủ kiều kiện. Dĩ nhiên là lên thiên đường khá khó và giống như một sự đấu trí, đánh cờ với thần linh vậy!. Các pharaoh, nữ hoàng là những người luôn được dẫn dắt, ưu ái đầu tiên trong việc chơi cờ, sau đó mới tới quan lại, cung nữ. Có khá nhiều bích họa đặc tả các bà hoàng chơi cờ, một kiến giải cho sự khuây khỏa của các phu nhân trong khi chồng con bận bịu triều cương và đi đánh giặc triền miên, song nó cũng cho thấy Senet rất dễ chơi, ai cũng chơi được và việc tiến lùi của quân cờ chỉ hoàn toàn dựa theo xúc xắc. Đại thể một bàn cờ Senet là một hộp chữ nhật bằng đá, gỗ, sứ trang trí rất đẹp, bên dưới có ngăn kéo đựng con cờ, còn bên trên bề mặt kẻ 30 ô vuông, khi chơi hai người sẽ tung xúc xắc, tự do cắt qua nhau để tới đích ở đầu bên kia. Trên bàn cờ Senet cũng có một số vị trí đặc biệt, mà khi ở đó các quân sẽ được quyền ưu tiên hoặc chịu hình phạt, như ô thứ nhất gọi là nhà của Thoth- vị thần dẫn linh hồn vào công đường sự thật và người ta sẽ đi từ ô này trước hết để vào âm phủ. Ô 12 có hình chòm sao Orion ngụ ý diêm vương Osiris, vị thần cai quản cõi âm. Ô 15 là ô sự sống. Ô 26 là ô tự do. Ô cuối cùng là ô của thần mặt trời Ra, cũng là vạch đích.
Cờ Đam của Irag
Checkers còn gọi cờ Đam cũng đã xuất hiện ở Mesopotamia cổ đại, tức Irag ngày nay 5.000 năm, rồi du nhập Trung Âu trong thế kỷ 15 và được tổ chức thành trò chơi quốc tế lần đầu tại Pháp năm 1885. Một bàn cờ Đam thường có từ tám tới 12 ô, gồm 24 quân, chia làm hai màu. Người cầm quân đen sẽ đi trước, quân trắng đi sau. Trước đó cũng phải tung đồng xu xem ai được đi trước tiên, và khi vào “sân”, quân đen hay quân trắng đều chỉ có thể đi chéo và sẽ nhảy bắt đối phương nếu ở gần đó. Người nào còn nhiều quân nhất trên bàn cờ sẽ thắng cuộc. Điều thú vị nữa là, ở đây có việc phong vua, khi một quân cờ được đến cuối bàn cờ của địch thủ nó sẽ được phong vương, tiến lùi thoải mái để bắt thù.
Cờ Backgammon của Iran
Tại Ba Tư hay Iran ngày nay cùng thời gian ấy lại có cờ Backgammon hay cờ thỏ cáo, di chuyển bằng cách ném xúc xắc và dựa theo khối lập phương nhân đôi. Mỗi người chơi sẽ dùng 15 quân hình tròn có màu đối lập để đi trên 24 hình tam giác hẹp gọi là các điểm, và ai thoát được toàn bộ đội quân của mình trước sẽ thắng. Vì cách chơi đơn giản, già trẻ, lớn bé đều thích nó.
Cờ vây của Trung Quốc
Ở Trung Quốc từ 3.000 tới 4.000 năm trước cũng có cờ Go- cờ vây, và vì sự kỳ thú tới nay đã có 75 quốc gia chơi cờ vây, tương ứng với 40 triệu cao thủ cờ Go. Mục đích của nó là dùng lượng quân lớn để vây bắt những toán quân nhỏ và chiếm được càng nhiều lãnh thổ càng tốt nên bàn cờ rất to, đông quân. Khi đã lên bàn, các quân sẽ không di chuyển song bị loại dần từng con khi bị bắt và thay vào đó bằng quân đối phương. Là một trò chơi biến hóa phức tạp, tinh mắt giàu trí tưởng tượng, cờ Go đã được vua Yao tạo ra để dạy khôn con trai là hoàng tử Danzhu, cũng dạy anh cách tập trung và cân bằng. Trong suốt mấy nghìn năm, cờ vây luôn là một trong bốn loại hình nghệ thuật giải trí sang trọng của giới trí thức Trung Hoa.
Cờ chín tướng
Asseb, cờ 20 ô hay cờ hoàng gia Ur là một trò chơi nữa ở Mesopotamia. Ra đời tại vương quốc Ur 4.600 năm trước, môn chơi này có lẽ được dành chủ yếu cho vua chúa vì có sự cầu kỳ, trang nhã trên dụng cụ lẫn cách chơi. Giới khảo quật đã tìm thấy ở lăng mộ hoàng gia Ur năm bàn cờ bằng gỗ, chứa 20 ô trạm trổ tinh xảo nhiều họa tiết hình hoa, đôi mắt, ô vuông, hình tròn và chấm bi, rồi gắn vỏ sò, đá quý…, mỗi bên bàn cờ có bảy quân cờ tròn dẹt khắc năm chấm xanh. Cách chơi sẽ là mỗi người sẽ đưa bảy quân đi thẳng một lượt 14 ô, gồm sáu ô nhà an toàn và tám ô khách đấu loại liên tục đến khi hết quân thì thôi và mỗi lần sẽ gieo xúc xắc, xem đi bao nhiêu bước. Quân nào bị loại sẽ đi lại từ đầu.
Mehen cũng là một môn cờ của Ai Cập song vào triều của vua Peribsen cho tới kỳ cuối thuộc Cổ vương quốc. Chưa hết, thay vì thuôn dài, vuông vức, bàn cờ này có hình tròn và trông như một chú rắn cuộn. Từ đó, người ta suy ra nó là trò chơi dựa trên rắn thần đang quấn quanh mặt trời. Các con cờ còn có dạng sư tử và việc đứng trên nhiều ô, vạch khắc liên tục trên thân chú rắn, cũng cho thấy Mehen là trò chơi của từ hai đến sáu người cùng canh giữ màn đêm đợi trời sáng trên lãnh địa của mình, và có vẻ họ sẽ đi từ đầu tới đuôi của chú rắn.