Đất nước Hà Lan từ xưa đã nổi tiếng là xứ sở của những người khổng lồ, tên gọi khác- ví von của những cái cối xay gió vĩ đại, nằm ở khắp nơi suốt chiều dài nước này và cao kều với bốn cánh quạt vươn lên trời xanh. Đã từng có hơn 10 nghìn cái cối như vậy nằm trùng điệp và thành các hàng (molengang) bên những đồng ruộng, kênh ngòi rực thắm hoa tu líp của “vùng đất thấp”, và hôm nay vẫn còn trên 1.200 cỗ máy to đùng, sừng sững, tạo ấn tượng từ xa cùng tiếng kêu ròn rã- vui tai: cọt cà cọt kẹt, lách ta lách tách, u ù i i tùy thuộc vào gió mạnh hay nhẹ đu đưa cánh quạt.
Do như đã nói, có đến một phần năm lãnh thổ nằm thấp dưới mực nước biển, cũng lắm kênh ngòi, đồng bãi xung quanh nhiều gió nên từ thế kỷ 11, dân gian Hà Lan đã biết tận dụng sức gió qua những cái cối xay để quay thớt đá hay guồng nước nhằm xay sát lương thực và tiêu nước khỏi đồng, lấy đất trồng trọt. Mỗi cái cối như vậy đều cao tới cả chục mét hoặc hơn, với bốn “cánh buồm” xếp hình chữ thập như hai mái chèo khua trong không khí và rít lên những tiếng kêu mà cách đó cây số vẫn nghe mồn một. Nó tựu chung gồm có hai phần là trụ, ý chỉ tòa nhà bằng gạch đá, gỗ – nhà cao bao nhiêu thì cái cối cao bấy nhiêu và cánh quạt gió là thứ xoay theo gió kéo các trục chuyền. Tuy thanh mảnh và có dạng lưới mắt cáo song bốn cái cánh này mới là phần quan trọng nhất của mỗi công trình, và để tăng thêm sự hấp dẫn của chúng, gia chủ thường sơn nhiều màu sặc sỡ.
Tùy từng mục đích, cối xay gió sẽ được dùng để làm công việc riêng. Nếu để tưới tiêu, nó sẽ được xây to hơn và chạy thành dãy cùng chiều, cái này hỗ trợ cái kia đẩy nước đi nhanh vì một cái không thể làm cạn hết một vùng đất. Trung bình, để thoát nước cho một thửa ruộng bị nước xâm thực, họ phải dùng từ 10 đến vài chục cái cối. Và ở những điền thổ lớn, người chủ của chúng thường là địa chủ, nhà nước hay ít ra là phòng thủy lợi, và hễ cứ có dân kêu là người túc trực trong đó phải vận hành máy. Nếu để xay bột, ép dầu, nghiền đất đá làm phẩm, màu nước- màu khô, công trình sẽ nhỏ hơn một chút và tùy sự giàu có hay trung lưu, mỗi hộ gia đình có thể có từ một tới vài, ba cái. Cũng to lớn không kém cối xay truyền nước là những cái cối cưa gỗ hay nghiền gỗ thành giấy. Chúng là các cỗ máy ở các vùng đóng tàu và gắn những cái cưa lớn để xẻ những cây cổ thụ vài, ba trăm tuổi.
Tọa lạc ở tỉnh Nam Holland, Kinderdijk vinh dự là vùng có tới 19 công trình di sản, và được đánh giá cao vì những công trạng trong quá khứ về việc phòng thủy. Thế nhưng, so với nhiều cái cối cổ đại, chúng vẫn còn có tuổi đời còn khá trẻ khi ra đời vào thế kỷ 18. Vùng Zaanse Schans cũng giữ được 16 cỗ máy từ thế kỷ 17, và tự hào là nơi khởi phát nền công nghiệp đầu tiên của nước này, đó là ngành đóng tàu, dùng cối xay để cưa gỗ từ bán đảo Scandinavia chở về và làm giấy. Thủ đô Amsterdam cũng bảo tồn được ít nhất sáu cái cối xay truyền thống mà tiêu biểu là Molen de Gooyer, công trình bằng gỗ đã từng cao nhất cả nước. Tuy nhiên, danh hiệu ấy giờ lại thuộc về cối xay De Noord (Phương Bắc), nằm ở số 38 Noordvest- Schiedam và là cái cối lớn nhất hành tinh, cao 33,3 mét, sải cánh 26,6 mét.
.
Leiden, Haarlem cùng nhiều thành phố khác cũng sở hữu nhiều di sản để đời. Điều kỳ diệu là, song hành cùng những cỗ máy cơ học cổ truyền, ở nhiều vùng miền, thành phố còn thấy sự hiện diện của ít nhất 2.530 chiếc tuốc bin gió, cao từ vài chục tới 260 mét và cũng có phương thức hoạt động như cối xay gió kể trên để tạo ra dòng điện, cung cấp tới hơn 3.000 megawatt điện cho vùng duyên hải Như vậy là cối xay cũ và “cối xay mới” đều cùng nhau hoạt động, mang tới vẻ đẹp êm ả, trữ tình và sự giàu có, thịnh vượng của Hà Lan.