NGOẠN MỤC TƯỢNG ĐÀI XE NGỰA

Bất tử vượt thời gian

Bắt đầu từ thời cổ đại, thậm chí còn xa hơn trong lịch sử, con người đã bắt đầu miêu tả vẻ đẹp của những cỗ xe ngựa, một phương tiện vừa tráng lệ vừa nhanh nhẹn, lại đa dụng, tương ứng với ô tô ngày nay. Ngoài khắc họa những cấu kiện chân thực, chi tiết, người xưa cũng hay gửi vào đây những câu chuyện thần thoại có tính chất giải trí cao, các biểu tượng về chiến thắng, tự do, hòa bình, thịnh vượng…, đưa chúng trở thành những tác phẩm nghệ thuật lung linh, gợi cảm, sinh động. Và đặc sắc nhất trong đó là tượng xe ngựa hay mã xa đài, do được thể hiện tinh tế bằng đa chiều. Chưa hết, nhờ chất liệu cao cấp, như đồng, vàng, bạc, đá quý, gỗ quý, chúng cũng là những bảo vật vô giá, tồn tại lâu dài. Vì vai trò quan trọng và vẻ đẹp tuyệt vời của kỳ quan này, có không ít nơi còn cho tạc tượng thật lớn, đặt nơi công cộng để mọi người chiêm ngưỡng.

Tượng đài xe ngựa nổi tiếng nhất vì sự hoành tráng cùng ý nghĩa chế ngự thiên nhiên, có lẽ là pho tượng Bất tử vượt thời gian, một tác phẩm điêu khắc ngụ ngôn, theo phong cách Baroque bằng đồng, của nghệ sĩ Georges Recipon vào năm 1900 trên mái nhà Cung điện Grand Palais tại Paris- Pháp. Trong đó cỗ xe hai bánh do bốn con ngựa kéo, được một phụ nữ oai phong điều khiển, phóng đi với tốc độ phi thường, băng qua một vách đá cùng một người nam giới nằm lăn lóc vì bị hất ra xa hoặc cũng có thể tự ngã trước uy vĩ và sự bất ngờ mà bà và cỗ xe mang lại. Người phụ nữ ấy chính là hiện thân của sự bất tử (Immortality), chiến thắng (Victory), danh vọng (Fame) và sắc đẹp (Beauty), còn người đàn ông là thời gian (Time), hỗn mang (Cronus), sự vô vọng (Desperate), định mệnh (Destiny) và già cỗi (Geras). Cả pho tượng là một biểu trưng về chiến thắng vẻ vang mà Pháp sẽ đạt được khi nữ thần đánh xe, tay trái cầm kèn loan tin, tấm bia ghi tên những anh hùng, tay phải giơ cao vòng nguyệt quế trong khi cũng đội một vòng nguyệt quế hình tim, ngụ ý về sự vĩnh cửu, nhân ái và đoàn kết, hướng về đại lộ Champs-Elysees. Bốn con ngựa của bà chồm về phía trước như thể đang thực hiện một cú nhảy rất cao vì thế mình chúng rung chuyển, nổi từng cơ bắp kết hợp với bờm tung bay và miệng hý vang phản ánh một sự khẩn trương và dữ dội chưa từng thấy. Đằng sau cỗ xe lại có hai chú sư tử nhỏ có cánh, vật trang trí ngồi rất ung dung, điềm tĩnh đảm bảo sự trí dũng và an toàn trên từng bước đi. Trước sức mạnh khủng khiếp đó, vị thần già nua mang đôi cánh vũ trụ cũng phải khuất phục, nằm bẹp phía dưới, ngước đầu nhìn theo nữ thần trẻ trung, đầy kiêu hãnh vút qua.

Mọi sự bắt đầu khi người ta xây dựng Grand Palais, một phòng trưng bày và khu phức hợp lớn cho triển lãm thế giới 1889. Công trình có lối kiến trúc Beaux-Arts rất đẹp nhờ những vòm kính và khung thép trang nhã và càng lộng lẫy hơn khi một năm sau trên mái nhà xuất hiện hai bộ tượng, với Bất tử vượt thời gian nằm ở phía đại lộ là một trang trí bắt mắt nhất, cho thấy con người có thể vượt mọi khó khăn, rào cản để thành công. Cỗ xe ngựa ở đây là một cỗ xe quadriga được lấy trong nền văn minh Hy La, bấy giờ là xe của thần thánh, hoàng đế, tướng lãnh và sau cùng là xe để tham gia các môn thể thao mạo hiểm, như đua xe cần rất nhiều sức mạnh, năng lượng, lòng quả cảm và kinh nghiệm. Quadriga thường được gắn cho nhiều ý nghĩa, như sự nắm vững vận hội, sự lạc quan tin tưởng và hy vọng. Từ một biểu tượng ngàn năm, nó đã hiện hữu trên mái nhà trung tâm sự kiện Paris và được hiểu như một ẩn ý về sức mạnh to lớn của Cộng hòa Pháp, một nguồn lực bền bỉ, vĩnh hằng, có thể bùng nổ bất cứ lúc nào. Dù cao 6 mét (m), dài 6 m, rộng 6 m, nặng 12 tấn (t) và ở trên đỉnh một tòa nhà cao 30 m nữa, song pho tượng vẫn thanh thoát, như vô trọng lượng, nhất là khi bốn chú ngựa lơ lửng trên không, phi nước đại vào bầu trời.

Hòa bình vào thành phố

Hòa bình vào thành phố hay Quadriga ở cổng Brandenburg, Berlin- Đức, do nghệ sĩ Johann Gottfried Schadow sáng tác vào năm 1793, cũng là một pho tượng hớp hồn bởi vẻ hiên ngang, đồng thời nhẹ nhàng, thư thái của người- vật. Khác với ở trên, trong kiệt tác này, nữ thần Chiến thắng (Nike) cầm trên tay một cây quyền trượng có hình của chim đại bàng và thánh giá ngụ ý về quyền lực rộng khắp và sự phù hộ của thần thánh, trong khi tay kia giữ dây cương kiềm chế bốn chú ngựa, khiến chúng đi song song và nước kiệu đủng đỉnh. Sau lưng bà còn có đôi cánh đã cụp xuống, tượng trưng cho những phép màu ổn định cùng những thắng lợi to lớn. Tất cả thể hiện cho sự an lạc và phát triển trên toàn Berlin. Điều thú vị nữa, nơi trán cổng cũng có hình của nữ thần Hòa bình (Eirene) được bao quanh bởi các nhân vật đức hạnh, như tình bạn (Friendship), niềm vui (Joy), chính sách công (Public Policy)…, mang đến một thông điệp rõ ràng về thái bình. Tuy nhiên, ý tưởng này đã được định hình ngay vào năm 1788, khi vua Frederick William II của Phổ cho xây cổng Brandenburg, thay cho một cổng thành cũ, đánh dấu điểm xuất phát từ Berlin đến cố đô của lãnh địa Margraviate Brandenburg. Cổng mới được kiến thiết rất trau chuốt với nhiều hàng cột và phù điêu, như phù điêu Hercules, lấy cảm hứng từ khải hoàn môn của thành phố Acropolis Hy Lạp và là một kiến trúc tân cổ điển mới mẻ tại Đức nên rất lôi cuốn du khách. Để tăng thêm phần nguy nga, hai năm sau khi cổng khánh thành, cỗ xe ngựa đã được đặt lên đây và nhờ cũng cao 6 m, trên tổng chiều cao 32 m, từ xa ở đâu cũng rõ, rồi thành biểu tượng của hòa bình và thống nhất ở Đức.

Tứ mã xa do Liberty lái

Ngoài tô điểm cho Quảng trường Terreaux của Lyon- Pháp, Đàn phun nước Bartholdi với cỗ xe tứ mã được nữ thần Tự do (Liberty) lái, là đỉnh cao của nghệ thuật, kiến trúc và lịch sử Pháp. Vào năm 1857, thành phố Bordeaux vốn định xây một đài phun trên quảng trường Place Quinconces, nên đã mở cuộc thi và nghệ sĩ Frederick Auguste Bartholdi đã là người thắng giải, khi mới 23 tuổi, thế nhưng vì nhiều khúc mắc, tới năm 1886 lúc ông trình làng pho tượng Nữ thần Tự do để chính phủ Pháp tặng Mỹ, thì họ mới thật sự đặt hàng ông. Kết quả, sau 32 năm, pho tượng đã thành hình song một lần nữa vì kinh phí quá lớn, nó được bán cho Lyon. Tượng cao 4,85 m, rộng 9 m, nằm trong một bồn nước đường kính 15 m. Để có tác phẩm này, ông đã chế tác nó không phải bằng đồng mà bằng sắt với chì và thay vì đúc trong khuôn sẵn thì hàn một khung sắt, lấy chì bọc bên ngoài, làm ra một tác phẩm gò hàn, nặng đến 21 t, có màu đen nhánh. Ai nấy đều ca ngợi Bartholdi vì đã thổi hồn vào chì, một điều hoàn toàn trái ngược với truyền thống, và nó khó đến mức có lẽ vì bằng “chì mà đắt hơn đồng”. Việc sử dụng kỹ thuật rèn chì hiếm hoi ấy về sau cũng làm khó các nghệ nhân khi trùng tu tác phẩm. Trở lại với nội dung của tượng, đây là một sáng tác rất gợi cảm, vừa nói về những con sông hùng vĩ vừa đề cập tới sự chinh phục thiên nhiên. Do Bordeux nằm bên sông Garonne, được nuôi dưỡng bởi bốn phụ lưu nên tượng có hình một phụ nữ rất kiều diễm, ngực trần với một đứa trẻ khép nép, ngồi trên một thác nước, ý chỉ Garonne và cư dân, trong khi bốn chú ngựa quay sang hai ngả thể hiện cho những nhánh sông. Đến lúc lắp đặt ở Lyon, do nơi này có tới hai con sông là Rhone và Saone nên dòng thác đã bị chia đôi song vẫn tuôn trào xối xả như một cội nguồn của sự sống bất tận. Đài phun do đó là biểu thị của những dòng sông lớn ở Pháp, hoang dã, giàu có tài nguyên. Cụ thể Bartholdi đã tả Pháp dưới hình hài nàng Marianne, tức nữ thần Tự do, bình đẳng và bác ái đang tự tin điều khiển một cỗ xe ngựa hoang đi qua thác nước. Dòng thác chảy dịu dàng từ đôi tay nàng, tuôn xuống mình ngựa róc rách, làm nên một phong cảnh hết sức trữ tình.

Xe ngựa của Aurora

Theo văn học Hy Lạp, nhất là sử thi Oddyssey, nữ thần Bình minh Aurora cũng lái một cỗ xe tứ mã như anh trai, thần mặt trời Apollo. Cỗ xe ấy sau trở thành cảm hứng của mỹ thuật, thi ca vì nó đem ánh sáng, những gì tốt lành buổi sớm đến với thế giới. Xe ngựa của Aurora trên tòa nhà Ramon Pla Monje ở Paseo de Recoletos, Madrid- Tây Ban Nha cũng xuất hiện vì lý do này. Không chỉ thế, tòa nhà cũng được gọi là tòa nhà bảo hiểm La Aurora, Aurora Polar… và trên nóc của biu đinh mang phong cách Chủ nghĩa chiết trung này, sừng sững một pho tượng cực kỳ êm ái, mượt mà khắc họa thiếu nữ Aurora đang lái một cỗ xe có những chú ngựa trắng khá rụt rè, bồn chồn như thể chúng đang lo lắng điều chi và nàng cũng đang thúc giục chúng với một vẻ căng thẳng xen lẫn thanh thản. Điều này có lẽ có liên quan đến thông điệp của công ty bảo hiểm, rằng ở ngoài kia đầy những bất an song đến họ, sự mất kiểm soát vẫn được chế ngự. Trong thần thoại La Mã, Aurora là ẩn dụ về một ngày mới khi mặt trời lóe lên, xé tan bóng đêm. Trong pho tượng, tuy không có mặt trời song trong tay nữ thần cầm một ngọn đuốc sáng rực và bốn chú ngựa là bốn tia sáng tỏa lan về bốn hướng. Hình ảnh nàng hơi giống với tượng Nữ thần Tự Do soi sáng thế giới, có lẽ là một hình mẫu của nàng vì mãi đến năm 1920, nhờ nghệ sĩ Juan Adsuara, tác phẩm mới xuất hiện. Tượng có nét duyên dáng, từ người đến ngựa, cho thấy sự ngọt ngào, êm ái của ban mai.

Boadicea và hai con gái trên xe ngựa

Tác phẩm này ở London- Anh là một tượng đài đặc biệt về sự lãnh đạo tài tình, quận cường của người phụ nữ trong chiến tranh. Vì quân Lã Mã đánh chiếm Anh, nữ hoàng Boadicea của bộ tộc Iceni người Briton đã cùng hai công chúa nổi dậy tại nhiều nơi, gồm Londinium hay London hiện nay. Họ cưỡi xe ngựa, trong đó nữ hoàng đứng ở trung tâm, người vươn thẳng oai nghiêm, song không kém phần duyên dáng trong bộ áo dài thướt tha, cầm giáo, chỉ về phía trước. Cỗ xe của bà là một chiến xa, ngoài hai con tuấn mã vô úy, còn có những lưỡi hái gắn vào mỗi bánh xe nhằm tiêu hao sinh lực địch. Hai chú ngựa chạy tự nhiên vì không có dây cương nào, tả xung hữu đột trên chiến trường. Tác phẩm hào hùng ca ngợi người Anh ngay từ thời cổ đại và Boadicea là một thủ lĩnh, nữ vương đầu tiên của họ. Bà trị vì vào các năm giữa thế kỷ thứ nhất và không chịu sự áp bức của đế chế La Mã đã vùng lên vào năm 60. Thế nhưng, sau gần 18 thế kỷ, vào năm 1902 mới có tượng của bà. Tác phẩm cao 4 m, dài 5,1 m, nặng hơn 30 t, đối diện với tháp Big Ben và Cung điện Westminter. Ý tưởng về Boadicea đã được lên sau khi nghệ sĩ Thomas Thorncroft làm một pho tượng Nữ hoàng Victoria cưỡi ngựa trưng bày tại triển lãm quốc tế 1851. Tượng được cả Nữ hoàng Victoria và Hoàng tử Albert khen ngợi. Hoàng tử còn gợi ý cho ông về một ngai vàng trên bánh xe và cho mượn hai chú ngựa làm mẫu. Hình ảnh nữ hoàng chiến binh cũng được dựa trên một số nét của Nữ hoàng Victoria thời trẻ.

Arjuna Wijaya

Cũng là một di sản văn hóa, niềm tự hào của Indonesia, tượng đài Arjuna Wijaya lấy cảm hứng từ Mahabharata, một trong hai sử thi tiếng Phạn quan trọng nhất của Ấn Độ giáo, khắc họa chiến binh huyền thoại Arjuna, cùng với thần Krisna làm người đánh xe đã cưỡi cỗ Nandighosa, đánh bại anh trai- Karna trong cuộc chiến Bharata Yuda. Họ là hai anh em cùng mẹ khác cha, song vì việc thực thi pháp luật công bằng đã phải giao đấu với nhau. Đây là một trận đấu vĩ đại giữa hai con người mạnh nhất trái đất cũng là hai con trai của các vị thần nên không chỉ dân gian mà cả chư thiên cũng hồi hộp, nín thở. Cảnh tượng hùng tráng đã được nghệ sĩ Nyoman Nuarta tái hiện trong tác phẩm Arjuna Wijaya bằng đồng cao 5 m song dài tới 23 m, nặng 1,7 t vào năm 1987. Tọa lạc giữa ngã tư sầm uất Jalan MH Thamrin và Jalan Medan Merdeka, nơi đông người hơn cả, pho tượng như một lời nhắc nhở sâu sắc về cuộc đấu tranh dành độc lập của nước này. Dưới sự chỉ đạo của Tổng thống Soeharto, đây như một lời tri ân đến nền tự do mà Indonesia đã dành được qua bao khó khăn với hy vọng nó sẽ truyền cảm hứng cho các thế hệ tương lai bảo vệ quê hương.