Cứ ngày rằm, mồng một bà và mẹ lại đi chợ sắp lễ, đặc biệt là một nải chối ngự xinh xắn để bày trong mâm ngũ quả đặt trên ban thờ cúng cụ. Hồi nhỏ, anh em tôi lần nào cũng háo hức mong chờ đến lúc hết hương để được chia nhau mỗi đứa mấy quả chuối bé bỏng. Tuy chỉ to bằng hai lóng tay út song quả nào quả nấy ngon tuyệt, ngọt ngào và thơm nức. Cũng nhờ có nải chuối mà gian nhà như thêm sáng tươi, thơm tho.
Buổi ấy chuối ngự còn khá hiếm, cả buổi chợ chỉ có dăm ba gánh chuối, thế nhưng bây giờ dường như ở đâu cũng bán, song đẹp và ngon hơn cả vẫn là chuối ngự ở làng Đại Hoàng, xã Hòa Hậu, tỉnh Hà Nam xưa và nay là xã Nam Lý, tỉnh Ninh Bình. Do đã từng là cống phẩm tiến vua từ thế kỷ 13 nên những quả chuối vàng óng ánh này mới có tên là chuối ngự và vào năm 2009 đã được Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý. Điều ấy có nghĩa là làng Đại Hoàng đã trở thành một địa điểm du lịch nằm trong danh sách các danh thắng cảnh nổi tiếng của đất nước thu hút du khách gần xa.
Chuyện kể rằng, trong một lần vi hành, vua Trần cùng đoàn tùy tùng du thuyền trên sông Châu. Đến địa phận làng Đại Hoàng bỗng nhiên thuyền neo vào một bãi cát. Cho rằng chuyện lạ, đức vua và các quan đã dừng chân và vào thăm một số nhà dân gần có vừa ngoạn cảnh vừa đồng thời tìm hiểu đời sống dân dã. Được tiếp diện Ngài, gia đình nọ vô cùng vui sướng, sẵn trong vườn có buồng chuối đương chín người chồng liền chặt xuống đem dâng. Theo lời ông thì mấy cây chuối đã nhiều năm không có quả, không hiểu sao năm nay lại rất sai, với những buồng nhỏ, quả ngắn mũm mĩm, như bàn tay trẻ thơ màu vàng pha thêm những ánh hồng đẹp mắt.
Khi dùng thử thì ngọt lịm, đức vua tấm tắc khen. Ngài cho rằng cây chuối sai quả, quả đều đặn, nhỏ và đẹp như vậy hẳn là điềm lành, biểu hiện cho một cuộc sống sung túc của nhân dân và những thành tựu tốt đẹp của đất nước bèn lệnh cho dân gian phải trân trọng, giữ gìn và nhân rộng giống chuối quý trong cả nước để toàn dân được thưởng thức. Kể từ năm ấy, chuối Đại Hoàng được tiến cung vào những ngày rằm, mồng một và lễ tết. Trước khi đi, mỗi buồng chuối được đặt trang trọng trong những chiếc mâm son phủ vải xanh vải đỏ để giữa sân đình cho mọi người thưởng lãm.
Cây chuối ngự Đại Hoàng tuy thanh mảnh song chống chịu được nhiều loại sâu bệnh cùng mưa nắng. Có nhiều loại chuối ngự như ngự cau, ngự mít, ngự trâu, ngự thóc, ngự mốc… đều mọc tốt trên đất phù sa ở các đồng bãi ven sông. Từ gốc cây mẹ sau một năm nảy sinh khá nhiều cây con, và sau hai năm đã cho ra những buồng chuối nhỏ nhắn. Sau khi cây ra đợt quả đầu tiên, người ta thường khai thác chúng trong dăm năm rồi dỡ bỏ và trồng lại.
Trồng chuối ngự khá công phu vì thân gầy guộc, nhất là khi ra những buồng quả nặng từ 20 nải, với mỗi nải có chừng 15 tới 18 quả, người dân thường phải cắm cọc đỡ thân chuối, khi chuối ra hoa đậu quả cũng che đậy cẩn thận tránh chim chuột cắn phá. Mùa chuối chín hương thơm tỏa lan xa gần. Nếu để ăn người dân đều chờ chuối chín cây, song để bán thì phải hái chuối xanh xuống giấm cho nhanh mới kịp các buổi chợ.
Chuối giấm cũng khá cầu kỳ: Cho vào lò đất, dưới đốt trấu, trên phủ tro, nhiệt độ ngày đêm luôn ở 24 đến 28 độ C giúp chuối chín đều, vỏ cứng, ruột mềm. Mồng một, ngày rằm người dân muôn nơi đều đổ về Đại Hoàng mua chuối ngự, rồi chở đi các tỉnh. Khi đưa quả chuối ngự lên miệng, có ấn tượng đầu tiên khó phai là mầu vàng óng mượt như sợi tơ tằm và vị ngọt mát như mật ong, như viên kẹo đường cứ tan dần, hương lồng qua miệng, ăn đã qua nhiều ngày mà vẫn còn cảm thấy hương vị ấy đọng đâu đây.
Đã bao đời, chuối ngự là đặc sản nuôi sống người dân với rất nhiều gia đình trồng chuối ngự, trong đó nhiều nhà tham gia dự án Bảo tồn nguồn gien quý hiếm của Chính phủ, bao gồm trồng các loại chuối ngự như sau: ngự cau – thân cao quả nhỏ; ngự trâu quả to, nhạt miệng, ngự thóc, ngự mít – quả béo tròn như hạt mít; ngự mốc quả vàng song hơi bạc… Vào Đại Hoàng tháng tám âm hoặc ngày áp Tết, đâu cũng thấy mầu đỏ rực của chuối chín. Chuối ngự chín cây, chuối ngự giấm thủ công, chuối ngự treo trên giàn bếp, trên giá, chuối ngự trong những đĩa hoa bày trên bàn thờ, chuối ngự trong quang gánh, sọt hàng và cả bậu cửa. Phải có đến hàng nghìn nải chuối.
Trong các thứ dâng vua đều có chữ tiến, chỉ chuối Đại Hoàng mang chữ ngự, nghe rất sang trọng, vương giả hơn thế còn cho cảm giác người ăn chuối vừa ăn vừa ngắm nghía, hưởng lãm cảm nhận mầu sắc, hương vị của quả chuối. Chữ ngự cũng nhẹ nhàng khác hẳn với chữ tiến có phần khô cứng. Từ thân lá, nải và quả chuối ngự đều dễ thương. Nhiều người do đó trồng chuối ngự làm cảnh, mua nải chuối về sắp lên ban thờ cúng gia tiên hoặc để đâu đó cho thơm cửa thơm nhà, ra vào đều dừng lại ngắm.
Xưa kia, Ăn chuối ngự đọc thơ Tú Xương đã từng là một cái khoái của dân Hà Thành. Chuối thì ngọt mát ăn tới đâu biết tới đấy, dư vị giữ lâu trên miệng; thơ Tú Xương thì vui tươi đọc đâu cười đó, ý nghĩa sâu cay.
Đến nay, cách ăn chuối ngự vẫn có gì rất khác, khác một cách đặc biệt so với ăn những thứ quả khác. Ăn chuối ngự có kiểu của ăn chuối ngự, có văn hóa của ăn chuối ngự. Nếu ăn một thứ quả khác, chí ít cắn một miếng mới chỉ mất nửa quả thì ăn chuối ngự có cảm tưởng chưa cắn đã hết cả quả vì quả chuối nhỏ quá người ăn luôn phải rụt rè không lỡ cắn. Gần như ai cũng rón rén ăn chuối, ăn mà chỉ như chạm môi, nhất là phụ nữ ăn chuối ngự thì khá lâu vì các chị sợ ăn nhanh sẽ thiếu đi vẻ đẹp nữ tính và thanh lịch. Nam giới thường ăn nhanh hơn, có người ăn một lúc mấy quả thậm chí cả nải tuy nhiên về phần nào đó cũng rất từ tốn, nhìn trước ngó sau để hòa nhịp với người bên cạnh, không sẽ được xem là khô kệch, tham ăn tục uống.
Khi ăn chuối ngự, nhiều người cũng không dán mắt vào quả chuối mà đều đánh ánh mắt đi nơi khác như ngắm cảnh, nói chuyện, nở nụ cười với người nọ người kia, rồi thậm chí viết sách, làm thơ. Quả chuối vẫn cầm trên tay, vẫn để trên đĩa mãi chưa hết.Chuối ngự nhiều vitamin C, B1, B2, B12, A, D và E, canxi, sắt, magie… 100 gam chuối chứa 99 calo, 100 gam chuối khô chứa 185 calo. Khoa học đã xác định ăn chuối tươi thông minh, mắt sáng, da hồng, ngăn ngừa thiếu máu, chữa sỏi thận, bệnh tiểu đường, cảm nóng phát cuồng, táo bón… Chuối xanh nấu với sữa chữa tiêu chảy. Chuối chín trộn bơ chữa bệnh rong kinh phụ nữ. Chuối sấy khô chữa hoại huyết. Rễ chuối chữa bướu cổ…
Do cây chuối ngự không kén đất nên người ta chỉ cần đào đất dúi một cây con vào đó chẳng bao lâu sẽ ra lá xanh tốt rồi đậu quả. Buồng quả dài buông trĩu từ ngọn đến gốc, nếu chăm sóc tốt có thể thu hoạch vài chục nải. Không chỉ cho quả, cây chuối ngự còn là cây tạo bóng mát làm nên vẻ đẹp thanh bình, trù phú của làng quê.
Xưa kia, người dân còn lấy lá chuối để lợp nhà, gói bánh, chiết xuất hương chuối làm gia vị, lấy bắp chuối chế gỏi ăn sống hoặc trộn thịt cá trong các món dân gian, quả chuối thì khỏi nói ngọt ngon nhiều đường, ăn thay cơm, có thể cắt lát nấu canh, ăn sống hoặc kho với mắm, rán, nướng và trong mâm ngũ quả cúng tổ tiên luôn có chuối. Cuối cùng là chuối được trồng làm cảnh nhờ dáng vẻ thon thả, hoa đỏ rực rỡ với nhiều nải xanh, nải chín xinh xắn. Trên thế giới có chừng 150 loại chuối, nhiều loại cao tới sáu, bảy mét song hoa nhạt quả mỏng, vỏ dày, nhiều hạt. Nếu so sánh thì chuối ngự quả là một loại chuối đẹp vừa ăn được vừa làm cảnh lý tưởng. Chuối ngự Đại Hoàr g từ xưa đã là món quà quê ân tình gửi tặng bạn bè, là món ăn bổ mát lành niềm tự hào của ẩm thực Việt Nam.