Khác với nhiều dân tộc trên thế giới nghĩ tới cái chết thì buồn, người Mexico, nhất là những người gốc Aztecs xưa, lại thấy trong đó có hy vọng, niềm vui, sự tái ngộ. Họ cho rằng, khi tiễn biệt hay tiếp đón một linh hồn mà cứ khóc lóc sướt mướt sẽ gây cản trở cho linh hồn ấy trên con đường lên thiên đàng hay xuống địa ngục. Nói tóm lại, linh hồn ấy sẽ không được yên nghỉ, do vậy thay vì than khóc, sợ hãi ai nấy làm các trò vui, nhảy múa và đóng giả những người quá cố là thân quyến, bạn bè của mình một cách duyên dáng, ngộ nghĩnh nhất như thể họ vẫn còn sống trên đời. Và hàng năm vào tháng 10, 11 sẽ tổ chức một lễ hội tưng bừng với nhiều đám rước, tiệc tùng, vui chơi, gọi là ngày của người chết hay ngày của tất thảy các linh hồn được trở về, đoàn tụ cùng gia đình.
Theo thổ ngữ, ngày đó là Dia de los Muertos, kéo dài từ 27 tháng 10 tới 03 tháng 11 mà chính hội là 02 tháng 11, thực chất là ngày để mọi nhà được nghỉ ngơi, thư giãn sau một năm lao động mệt mỏi, song với nhiều người, họ vẫn tin rằng, các linh hồn về thực và thường tưởng nhớ, chờ đợi, chào đón người thân quá cố bằng những đồ ăn, thức uống ngon lành với mọi thứ cúng được bày hết trên một bàn thờ- Ofrenda tại gia và ở phần mộ nơi nghĩa trang. Bằng cách này, cả người sống lẫn người chết đều được trao cho hy vọng gặp lại và việc khứ hồi thế giới của người sống ít nhất mỗi năm một lần là điều được mong mỏi.
Lễ hội này sau đó từ Mexico, đã lan khắp Mỹ La tinh, khi đến tháng 11 chỗ nào cũng ngợp đầy những bộ trang phục, thức ăn dành cho cõi âm cùng những xương xẩu, đầu lâu được cầm trên tay, diện trên người và bày trên bàn. Giống như chúc mừng năm mới- Happy New Year, vào dịp này mọi người cũng chúc nhau ăn một ngày lễ người chết thật vui vẻ- Feliz Dia de los Muertos.
Ngoài dạo trên phố, tham gia các buổi diễu hành hóa trang thành những người xương, người Mexico luôn dành những khoảng thời gian nhất định trong ngày để thăm mộ, trang trí ban thờ tổ tiên. Vì thế, tâm điểm của lễ hội luôn là những Ofrenda vô cùng lộng lẫy, thơm tho do có tới bảy tầng, bảy màu, bảy hương vị cùng nhiều tranh ảnh tượng, đồ vật lưu niệm, những bộ xương khô, những cái đầu lâu bằng đường, kem là tượng trưng của thân thể người mất để cho con cháu có thể trò chuyện, ôm ấp, mang theo.
Mọi đồ cúng đều có thể được bày suốt các tầng, ít nhất là hai tầng nhằm biểu thị cho trời- đất, nhân- thần. Thường món ăn, thức uống sẽ được đặt ở tầng cuối cùng, còn tranh tượng, di ảnh được đặt ở tầng trên và tầng lớn nhất thường có tới bảy cấp độ tượng trưng cho các bước đi đến sự vĩnh hằng. Qua các tầng bậc, dân gian Mexico tin rằng, chúng là những nấc cầu thang nối kết giữa hai thế giới và cho người sống, người chết có thể thông linh hay cùng tồn tại trong một chiều không gian với nhau.
Tại sao người ta lại sắp xếp ban thờ nhiều tầng như vậy? – Đơn giản là vì theo tiên đoán của người xưa, linh hồn rời khỏi thể xác và du hành qua bảy cấp độ trong cõi âm phủ hay cõi Mictlan. Mỗi cấp độ thể hiện cho một chặng đường thử thách, gian nan và cấp độ thứ chín là nơi họ có thể đạt tới sự an nghỉ vĩnh viễn.
Tùy quan niệm, điều kiện mà mỗi người có thể sắp xếp ban thờ với số tầng bậc khác nhau, và nếu là bảy tầng thì sẽ được bài trí đại thể như sau: Trên cùng là tranh tượng thánh. Phía dưới một chút là nến, đèn cầy tượng trưng cho nguồn ánh sáng dẫn dắt linh hồn đi về, tiếp theo là các loại đồ chơi, hình nhân thể hiện cho thế giới con người, bánh của người chết, thức uống của người chết, ảnh của người chết, hoa cúc vạn thọ, giấy đục lỗ, thánh giá bằng hạt hay muối, các nhiều vật phẩm gợi nhớ về cố nhân…
Bánh của người chết hay Pan de Muerto chính là một loại bánh mỳ, thực phẩm chính của người Mexico, nhưng được làm đẹp, cách điệu hình trái tim, chữ thập bọc đường, sao ăn no nê, cho thấy sự hào phóng của thiên nhiên và gia chủ. Chiếc bánh này cũng được làm từ bột mỳ, sữa, trứng, đường, muối, bơ, hương cam, quế, hồi như nhiều bánh khác song lại nhuốm màu huyền bí. Nguồn gốc của nó như sau: Theo biên sử Bernal Diaz del Castillo, một nhà truyền giáo người Tây Ban Nha, thì thuở xưa ở Mexico vốn có tục hiến sinh, thường là một thiếu nữ cho thần thánh, với trái tim còn đập của cô gái sẽ được đặt vào trong một chậu rau dền có vị ngọt, sau đó thầy tế sẽ cắn một miếng để tỏ lòng biết ơn thần linh đã cho họ sự no đủ. Người Tây Ban Nha sau đó đã bác bỏ kiểu hiến tế này và chế ra một loại bánh mỳ cũng có hình tim, vị ngọt, bên ngoài tẩm đường màu đỏ để mô phỏng trái tim thuần khiết.
Đồ uống của người chết- Atole, Champurrado cũng là một loại thức uống đặc biệt có từ thời Aztecs, được làm từ bột ngô Masa harina, nêm đường, hương quế, va vi, sô cô la cho một thứ nước đậm đặc, ấm nóng, uống rất hợp với bánh mỳ và nhiều món khác. Nếu không có Atole, người ta sẽ dùng rượu Tequila và Mezcal để uống thay. Thế nhưng, ngoài rượu ở đây cũng phải có nước với ý nghĩa là cái giải khát, giúp linh hồn ăn uống, tắm gột mau hồi phục. Cùng bánh mỳ, những món ăn ưa thích của cố nhân cũng được dâng lên, trong đó có món Pozole- thịt hầm truyền thống với rau bắp cải, củ cải, hành, ớt, tỏi, bơ, salsa và vôi hoặc Mole negro, một loại nước sốt nấu chậm từ ớt Hoja santa, hành sô cô la, tỏi băm phi thơm ăn kèm thịt gà, thịt lợn.
Vẫn là món ăn song những đầu lâu hay xương bằng kẹo- Calaveras de Azucar chủ yếu chỉ để trang trí, thu hút người xem bởi những sắc màu phong phú cùng những họa tiết, tỉ mỉ hấp dẫn. Đây cũng là thứ gây sự sửng sốt và thích thú nhất trên mỗi bàn thờ Ofrenda. Gần như nằm gần cuối cùng, nhưng chúng đóng một vai trò cực kỳ quan trọng, là yếu tố quyết định và mang tính biểu trưng nhất trong lễ kỷ niệm. Mỗi phong kẹo đều có hình hộp sọ và được tạo dựng vô cùng đa dạng, sặc sỡ từ nhỏ tí xíu tới lớn khổng lồ với muôn màu, họa tiết kỳ thú. Chúng là tượng trưng của linh hồn, thể xác người chết và được đặt ở đây để ca ngợi cũng như chào đón sự trở về của cố nhân.
Trong văn hóa dân gian Mexico, đầu lâu vừa là biểu tượng của cái chết vừa là biểu tượng của sau cái chết, tức là người chết sẽ được trông dưới hình dạng như thế nên vào ngày này, người sống cũng vẽ mình bằng những đầu lâu, xương xẩu nhằm tạo ra sự không khác biệt. Lý do họ dám vẽ xương xẩu lên người, trước hết vì văn hóa Aztecs xem cái chết nhẹ tựa như lông hồng, chỉ là một phần tự nhiên trong chu kỳ sự sống. Họ còn tin có nữ thần Mictecacihualt hay nữ hoàng của người chết, người trông coi hài cốt để linh hồn được sống mãi, nương vào xương cốt và trong thời gian ngắn ngủi của lễ hội sẽ trở về thăm nhà trong hình hài cũ.
Vì thế, người ta luôn nguyện cầu cho sự trở về bình an của người thân và để tiếp sức cho cố nhân, gia đình thường kể chuyện cho con cháu nghe về họ, đến nỗi đời sau còn nhớ mãi đời trước. Không sợ cái chết, mọi người thường làm xương sọ bằng đường, sô cô la nhằm muốn nói cái chết cũng ngọt ngào. Qua ngày này, các nghệ nhân cũng muốn thể hiện sự khéo tay mà tạo nên rất nhiều kiểu đầu lâu khác nhau với những nụ cười rạng rỡ, hạnh phúc, trên mặt thoa nhiều lớp kem, đính nhiều kim sa, lấp lánh làm người chết cũng rất xinh đẹp, quyến rũ.
Mong sự dài lâu, nhất là cuộc sống trường thọ cho người chết, trên Ofrenda luôn có những bông cúc vạn thọ- Cempasuchil, hay hoa 20 cánh, ý chỉ nhiều lần được gặp mặt và theo vũ trụ luận thời tiền Tây Ban Nha, đây là loài hoa có sắc vàng rực rỡ biểu tượng của mặt trời, đóng vai trò như ánh sáng dẫn lối cho linh hồn từ nghĩa trang về nhà. Hương thơm ngọt ngào của hoa cũng lôi cuốn linh hồn đến ban thờ để họ được tận hưởng các đồ cúng.
Nến- Vela không chỉ là ánh sáng mà còn là vật dẫn con người đến sự giải thoát, khai trí. Đó là lý do tại sao nến luôn được đặt ở nhiều nơi trên ban thờ, nhất là cạnh di ảnh. Vì tác dụng màu nhiệm của nến, vào ngày 28 tháng 10, người Mexico bắt đầu thắp một cây nến để chào đón các linh hồn sơ khai hay bị lạc lối. Ngày 29 tháng 10 thắp nến cho những ai bị lãng quên, không còn người cầu nguyện. Ngày 30 và 31 tháng 10 thắp nến cho những ai chưa được rửa tội hay mất sớm. Ngày 01 tháng 11 thắp nến để tôn vinh những người sống gương mẫu và tất cả các thánh trong đạo Ki tô. Ngày 02 tháng 11 được chọn làm ngày tưởng nhớ tổ tiên nên họ có rất nhiều nghi lễ đan xen từ dọn dẹp mộ phần tới trang trí ban thờ và thắp nến để giúp các linh hồn chuyển từ cõi âm lên trần gian.
Bao quanh ban thờ còn thấy những tràng giấy đục lỗ- Papel picado, tạo nên màu sắc cực kỳ rực rỡ, ấm áp, thậm chí như những cầu vồng vắt ngang Ofrenda. Sở dĩ như vậy vì Papel picado thể hiện cho thế giới thần tiên, linh hồn, hoa lá, đồ vật, hình học mang tới niềm vui cho cuộc đời này. Xưa kia, người Aztecs thường đục các hình vào trong vỏ cây để làm bùa chú, vật trang trí. Phong tục này về sau phát triển thành một hình thức nghệ thuật dân gian và thành các cờ phướn, biểu ngữ trong các lễ hội.
Để làm Papel picado, nghệ nhân không chỉ dùng một tờ giấy màu mà tới 50 tờ mỏng như giấy ăn, xếp chồng mà trạm thành hình. Ngoài thể hiện vẻ đẹp thơ mộng, đa dạng của thiên nhiên, trong Dia de los Muertos, đây còn là một biểu tượng của gió, sự kết hợp giữa sự sống và cái chết, khi chập vào rất là vững chắc, song khi tẽ ra lại yếu ớt, cho thấy sự sống vốn mỏng manh, cần được nâng niu, tôn trọng.
Dù to hay nhỏ, chứa đựng thứ gì, Ofrenda cũng phải hội đủ bốn nguyên tố là đất, nước, lửa và không khí. Đất chính là bánh mỳ, thức ăn, hoa quả. Nước là rượu, thức uống. Lửa là nến, các đồ vật cháy được và không khí hay gió là cờ phướn. Tứ tượng này hợp thành một con người có bốn tay chân cũng như một ngã tư, con đường để ai nấy đi về.